Toplumların siyasal kaderi, yalnızca kanun metinleriyle, kurumsal tertiplerle yahut liderlerin şahsî maharetleriyle izah edilemeyecek kadar karmaşık, çok katmanlı ve çoğu zaman da kendi içinde çelişkili bir psikososyal örgüye dayanır; zira kitle dediğimiz o geniş ve bulanık varlık, yalnızca ortak menfaatlerin değil, aynı zamanda ortak korkuların, ertelenmiş öfkelerin, bastırılmış mağlubiyet hissinin, kırılgan aidiyet arayışlarının ve bir türlü tahakkuk etmeyen güven ihtiyacının da üst üste yığılmasıyla teşekkül eden tarihsel bir bilinç tortusudur. Bu sebeple, bir toplumun kritik eşiklerde nasıl davrandığını anlamak isteyen bir gözlemci, onun siyasal reflekslerini salt aklî muhakemenin ürünü gibi değil, kolektif ruh hâlinin, toplumsal hafızanın, yeniden üretilmiş itaat alışkanlıklarının ve giderek içselleştirilmiş bir teslimiyet kültürünün devamı olarak okumak zorundadır. İnsan toplulukları, özellikle belirsizlik yoğunlaştığında, ekonomik baskı ağırlaştığında, savaş ihtimali yahut kurumsal çözülme gündelik hayatın üstüne bir sis gibi çöktüğünde, kendi iradelerini tahkim etmek yerine çoğu zaman bir merkeze yığılmayı, dağınık karar alma sorumluluğunu tek bir figüre devretmeyi ve bu devir işlemini de “istikrar”, “güç”, “milli irade”, “bekâ”, “düzen” gibi olumlu ve meşrulaştırıcı kelimelerle süslemeyi tercih ederler; oysa burada yaşanan şey, dikkatle bakıldığında, bir olgunlaşma değil, tersine, siyasî öznenin yavaş fakat sistematik biçimde geriye çekilmesi, yani bireysel muhakemenin kolektif bir feragatle askıya alınmasıdır. Çünkü karar vermek, yalnızca bir tercih anı değildir; karar, insanın kendi varoluşsal ağırlığını kabul etmesi, hata ihtimalini göze alması, sonuçların müsebbibi olmayı kabullenmesi ve geleceğini başkasının omuzlarına emanet etmeme cesaretini göstermesi demektir; fakat bu yük, uzun müddet baskı altında yaşamış, kurumsal güveni aşınmış, kamusal aklı zedelenmiş ve yarına dair öngörü ufku daralmış toplumlarda çoğu zaman taşınamayacak kadar ağır görünür. Tam da bu yüzden lider figürü, siyasal olmaktan önce psikolojik bir ihtiyaç olarak belirir; zira kalabalık, soyut ilkelere değil yüzlere tutunur, karmaşık süreçlere değil sadeleştirilmiş anlatılara yönelir, çelişkili bir gerçeklik karşısında düşünsel sabır göstermek yerine o gerçekliği tek bedende kristalleştiren bir sembol talep eder. Böylece lider, sıradan bir yönetici olmaktan çıkar; topluluğun dağılmış korkularını, bastırılmış beklentilerini, ertelenmiş umutlarını ve kolektif hayal kırıklıklarını bir noktada toplayan bir psiko-politik mıknatıs hâline gelir. Bu merkezî figür ne kadar güçlü görünürse görünsün, onun etrafında toplanan enerji çoğu zaman yurttaşlık bilincinden değil, bağımlılık eğiliminden beslenir; çünkü kitle, kendi içindeki kararsızlığı dışarıda tekleştirerek yatıştırmak ister. Bir bakıma kendi iç gerilimini karizmatik bir surete transfer eder ve bu transferin kendisini de siyasal sadakat sanır. İtaatin asıl tehlikeli tarafı burada başlar: Zira boyun eğiş, her zaman kaba bir teslimiyet biçiminde tezahür etmez; kimi zaman daha zarif, daha muntazam, daha medeni görünen bir kabulleniş maskesi takınır. İnsanlar kendilerini zorlanmış, itilmiş, baskı altında tutulmuş birer mağdur gibi değil, sanki iradeleriyle seçmiş oldukları bir düzenin gönüllü paydaşları gibi konumlandırırlar. Halbuki korku rızayı inceltir, yorgunluk onu yumuşatır, belirsizlik ona ahlâkî bir kılıf kazandırır; neticede toplum, kendi karar verme yetisini bir lidere devrederken bunu bir teslimiyet olarak değil, aklın işlevsel bir taksimi gibi sunar. Oysa devredilen şey yalnızca karar değildir; aynı zamanda eleştiri kabiliyeti, alternatif tasavvur, kamusal itiraz ve siyasî özne olma iradesidir. İşte bu yüzden, kendi kararını başkasına bırakmaya alışmış bir topluluk, zamanla yalnızca kendisini değil, itiraz etme refleksini de kaybeder. Kriz dönemlerinde kalabalıkların “bize birisi lazım” cümlesine sığınması, basit bir söylem tercihi değil, derin bir sosyopsikolojik semptomdur; çünkü bu cümle, toplumun kendi kendini kurma kapasitesine dair güvenini yitirdiğini, kurumların koruyucu omurgasının zayıfladığını, bireylerin siyasal yalnızlığını telafi edecek kamusal bağların eridiğini ve kolektif ufkun bir kişiye indirgenmiş olduğunu gösterir. Buradaki esas çarpıklık şudur: Toplum, çözüm ararken kendi bağımlılığını yeniden üretmekte, özgürleşme talebiyle yola çıkarken yeni bir vesayet biçimini onaylamaktadır. Lider, başlangıçta düzen sağlayan bir aktör gibi görünür; fakat zamanla, toplumun kendi eksikliğini onun şahsında telafi ettiği, kendi edilgenliğini onun otoritesiyle örttüğü ve kendi düşünsel ataleti için ona bir mazeret payesi verdiği merkezî bir aygıta dönüşür. Böylece liderlik, yönetim sanatından çıkıp toplumsal teselli mekanizmasına, hatta daha doğrusu, kolektif zaafları örten bir ideolojik perdeye dönüşür. Bu noktada asıl mesele liderin iyi ya da kötü olması değildir; asıl mesele, toplumun niçin sürekli olarak kurtarıcı bir yüz aradığı, niçin sorumluluğu müşterek olarak taşımak yerine kişiselleştirilmiş bir otoritenin arkasına saklandığı ve niçin kendi aklını kurumsallaştırma zahmetine katlanmadığıdır. Çünkü güçlü toplum, güçlü lidere bağımlı olan toplum değil; liderin varlığına rağmen işleyebilen, gerektiğinde onu denetleyebilen, sınırlandırabilen ve hatta ona rağmen kendisini sürdürebilen toplumdur. Eğer bir memlekette her sarsıntı, yeniden bir kahraman icat etme zorunluluğu doğuruyorsa, orada siyasal kültür değil, tekrarlayan bir psikolojik teselli ekonomisi hüküm sürüyor demektir. Böyle bir düzende yurttaşlık bilinci genişlemez; aksine, itaati erdem, suskunluğu vakar, teslimiyeti ise sağduyu gibi gösteren bir toplumsal iklim yerleşir. Sonuç itibarıyla, kararını teslim eden kalabalık, yalnızca liderini değil, kendi geleceğini de teslim etmeye başlamış demektir; çünkü irade devredildiğinde bunun ilk sonucu sessizlik, ikinci sonucu alışkanlık, üçüncü sonucu ise çürümedir. Bir toplumun kurtuluşu, alkışlayacağı bir yüz bulmasında değil, kendi adına düşünmeye yeniden cesaret etmesinde yatar; aksi hâlde tarih, yalnızca isimleri değiştirerek aynı teslimiyet sahnesini tekrar tekrar kurar. Ve her defasında, “birisi lazım” cümlesi, siyasal aklın değil, onun yokluğunun en gür işareti olarak meydanda kalır.