Atatürk’ü salt bir “eylem adamı” olarak tanımlamak, Cumhuriyet’in kuruluş dönemine ilişkin önemli bir gerçeği vurgulamakla birlikte, o dönemin entelektüel ve kurumsal bağlamını tam olarak açıklamaktan uzaktır. Bu değerlendirme; Atatürk’ün siyasal eylemlerini hem muhteva hem de zamanlama bakımından inceleyecek bir çerçeve sunmak; eylem ile düşünce arasındaki karşılıklı ilişkiyi, birincil belgeler ve seçkin ikincil çalışmalar ışığında değerlendirmektir.  Atatürk’ün pragmatik anlayışı doğrultusunda eyleme geçirdiği reformlara ilişkin en belirleyici iç anlatıları Nutuk’ta görmekteyiz. Nutuk, liderin hem yaptığı icraatları hem de bu icraatların gerekçelerini ve zamanlamasını kendi perspektifinden sunması bakımından birincil önemdedir; ancak tek başına yorum üretmeye yeterli değildir. Eylem süreçlerinin kurumsal kayıtları; resmî yazışmalar, telgraflar, Meclis tutanakları ve Resmî Gazete yayımları... Söz konusu icraatların hangi koşullar altında, hangi kurumsal mekanizmalar aracılığıyla uygulandığını gösterir ve böylelikle “eylem” ile “düşünce” arasındaki bağın somut zemini ortaya çıkar. Atatürk’ün karakterizasyonu üzerine yürütülen tartışmalarda, iki soru merkezî öneme sahiptir: Birincisi, Atatürk’ün eylemlerinin arkasında sistematik bir doktrin veya önceden belirlenmiş bir felsefî yapı var mıydı; ikincisi, uygulanan politikaların pragmatizm, ideolojiklik veya otoriterlik eksenlerinden hangisine daha yakın olduğu nasıl tespit edilebilir? M. Şükrü Hanioğlu’nun çalışması, Atatürk’ün entelektüel kaynaklarla temasa geçmiş, okuma ve değerlendirme pratiğine sahip olduğunu; buna karşın uygulamada esnek, koşula göre şekillenen bir politika izlemiş olduğunu vurgular. Bu bakımdan Atatürk’ü yalnızca refleksif eylemci olarak okumak eksik bir açıklamadır; eylem, entelektüel bir zeminle etkileşim hâlindedir.  Tek parti döneminin içi, farklı entelektüel akımların ve kurumsal pratiklerin birbirleriyle müzakeresiyle doludur. Kadro dergisi çevresinin ekonomik- toplumsal önerileri ile Ülkü gibi daha kültürel-millî vurgular taşıyan yayınların ortaya koyduğu farklılıklar, Kemalist uygulamaların tek tip bir ideolojik çizgiye indirgenemeyeceğini gösterir. Bu ayrımlar, dönemin politika üretim süreçlerinin esnekliğini ve devletin ihtiyaçlarına göre şekillenen bir yönetim anlayışını yansıtır.  Karşılaştırmalı tarih perspektifi ise Türkiye örneğini, 20. yüzyılın erken döneminde kurulan diğer modern devlet deneyimleriyle ilişkilendirir. Erik J. Zürcher ve Feroz Ahmad gibi tarihçiler, modernleşme süreçlerinin çeşitli devlet örneklerinde kimi zaman otoriter kurumlaşma, kimi zaman ise kurumsal yeniden yapılanma ile birlikte ilerlediğini vurgular; Türkiye’de gözlenen pratikler de bu geniş çerçeve içinde değerlendirildiğinde hem kurumlaşma hem de güçlü yürütme mekanizmalarının eşzamanlı varlığını gösterir.  Somut örnekler, kuramsal tartışmayı somutlayacak niteliktedir. Halifeliğin kaldırılması, laiklik ilkesinin anayasa metnine dahil edilmesi, hukuk ve eğitim reformları gibi düzenlemeler; hem zamanlama hem de yöntem açısından kademeli ve planlı uygulamaların ürünüdür. Bu reformların yasama süreçleri ve gerekçeleri TBMM tutanakları ile resmi dokümanlarda ayrıntılı biçimde izlenebilir; böylece reformların yalnızca anlık siyasi iradenin değil, kurumsal hazırlıkların ve entelektüel tartışmaların neticesi olduğu anlaşılır.  Sonuç itibarıyla ifade etmek gerekir ki, Atatürk’ü “eylem adamı” olarak nitelendirmek tarihsel tablonun önemli bir yönünü görünür kılar; ancak sağlam bir tarihsel analiz, eylemin arkasındaki entelektüel yönelimleri, kurumsal hazırlıkları ve zamansal örgütlenmeyi de hesaba katarak bu vakayı bütünlüklü biçimde açıklamak zorundadır. Atatürk’ün siyaset pratikleri, pratik ile teorinin karşılıklı beslenmesine dayanan bir örnek teşkil eder; bu nedenle, onun mirasını anlamak; hem uygulamanın somut kayıtlarına hem de entelektüel altyapıya eşit derecede itibar etmekle mümkündür. “Atatürk Ne idi” başlığı Falih Rıfkı Atay’ın bu isimdeki bir kita