Zihinsel esaret, bireyin düşünme, sorgulama ve muhakeme kapasitesini kendi iradesiyle ya da farkında olmadan sınırlandırmasıdır. Bu durum doğuştan gelen bir yetersizlik değil; tarihsel, kültürel ve siyasal süreçler içinde edinilen bir zihinsel alışkanlıktır. Önyargılar, zihnin özgür akışına vurulan görünmez zincirler gibidir. Düşünsel tembellik ile başlar; kullanılmayan zihinsel yetiler zamanla körelir. İnsan, düşünmek yerine kabullenmeyi; sorgulamak yerine tekrar etmeyi tercih etmeye başlar. Böylece akıl yürütme ve eleştirel düşünme kapasitesi daralır. Zihinsel teslimiyet ise bu sürecin daha ileri bir aşamasıdır. Birey ya da toplum, kendi adına düşünme ve karar verme sorumluluğunu başka otoritelere bırakır. Bu otoriteler siyasi, dini ya da kültürel olabilir. Sonuçta özne edilgenleşir; düşünce üretmek yerine hazır düşünceleri tüketir. Sevgili yazarımız Arzu Kök’ün vurguladığı “iki bağdaşmaz dünya arasında kalmışlık” durumu, Doğu toplumlarının modernlikle karşılaşma biçimini anlamak açısından dikkat çekicidir. Batının teknik araçları, askeri gücü ve üretim modelleri benimsenmiş; ancak bu yapıyı mümkün kılan özgürlükçü düşünce, laiklik anlayışı, eleştirel akıl ve kurumsal rasyonalite çoğu zaman mesafeyle karşılanmıştır. Bu seçici alım, zihinsel bir gerilim üretmiştir. Benzer biçimde Daryush Shayegan da Doğu toplumlarının modernlik karşısındaki konumunu “yaralı bilinç” kavramıyla açıklar. Ona göre modernliğin temeli olan ilericilik ve eleştirel düşünce, çoğu zaman ahlaki bir tehdit olarak algılanmış; böylece modernliğin araçları alınırken zihinsel altyapısı yeterince içselleştirilememiştir. Bu durum, düşünsel bir ikilik ve süreğen bir gerilim yaratmıştır. Tarihsel süreçte mezhep farklılıklarının siyasal iktidar mücadeleleriyle iç içe geçmesi de bölgedeki kırılganlığı artırmıştır. Başlangıçta yorum farklılığı olan ayrımlar, zamanla kimliksel ve siyasal kamplaşmalara dönüşmüştür. Oysa İslam düşünce geleneğinde tartışma, içtihat ve çoğul yorum önemli bir yer tutar. Fikir ayrılıklarının mutlak düşmanlık sebebi hâline gelmesi, düşünsel daralmayı derinleştirmiştir. Sömürgecilik döneminde Ortadoğu’nun siyasi sınırlarının dış müdahalelerle belirlenmesi de mevcut gerilimleri daha karmaşık bir yapıya dönüştürmüştür. Özellikle Sykes-Picot Anlaşması ile şekillenen bölgesel düzen, toplumsal gerçekliklerle tam örtüşmeyen devlet yapıları ortaya çıkarmıştır. Bu durum, zaten var olan iç ayrışmaları daha da keskinleştirmiştir. Kenyalı siyasetçi Jomo Kenyatta’nın sömürgecilik üzerine yaptığı tespit, dış müdahalenin yalnızca ekonomik ya da askeri değil; aynı zamanda zihinsel bir boyut taşıdığını hatırlatır. Kültürel ve düşünsel bağımlılık, çoğu zaman maddi kayıplardan daha kalıcı sonuçlar doğurur. Bugün Ortadoğu’da yaşanan sorunları tek bir nedene indirgemek mümkün değildir. İç yönetim krizleri, mezhep gerilimleri, dış müdahaleler ve küresel güç mücadeleleri iç içe geçmiştir. Ancak düşünsel özgürlük, eleştirel akıl ve çoğulcu tartışma kültürü güçlendirilmedikçe kalıcı bir istikrarın sağlanması zor görünmektedir. Sonuç olarak mesele, bir coğrafyanın diğerine üstünlüğü değil; düşünsel bağımsızlık ile edilgen kabulleniş arasındaki tercihtir. Zihinsel esaretten kurtuluş, bireyin ve toplumun kendi eksikliklerini fark edebilmesi, sorgulama cesareti göstermesi ve farklı görüşlerle medeni biçimde tartışabilmesiyle mümkündür. Bu gerçekleşmedikçe, ne iç barış tam anlamıyla sağlanabilecek ne de dış müdahalelere karşı güçlü bir direnç oluşturulabilecektir.