Kemal Atatürk’ün ulusal anlamdaki önemini ve tarihsel rolünü anlayabilmek için, öncelikle Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde içinde bulunduğu siyasal, askerî, ekonomik ve toplumsal koşulları bilmek gerekir. Osmanlı Devleti’nin son döneminde, devlet yönetiminde etkili ve yetkili konumda bulunan çevrelerin yanı sıra, Osmanlı İmparatorluğu ile yakın iş birliği içinde olan Almanya’nın İstanbul’daki Büyükelçisi Hans Freiherr von Wangenheim’ın Alman Başbakanı’na gönderdiği aşağıda özetlediğimiz raporunda, Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durum hakkında önemli değerlendirmeler yer almıştı:             “Balkan Harbiyle Avrupa Türkiye’si ortadan kalktı. Şark meselesinin Küçük Asya’yı alakadar eden kısmı şu kelimelerle ifade olunabilir: Türkiye’nin geri kalan kısmı yaşamaya muktedir midir, yoksa çökmeye mi mahkûmdur? … Memleketin maliyesi ağır suretle sarsılmıştır, vergi yükleri dayanılamayacak bir dereceye gelmiştir. Ordunun maneviyatı bozulmuş ve subaylar arasına siyasi nifak girmiştir. Bu durum Asya Türkiye’sinin kendi kuvveti ile kendisini muhafaza etmeye kadir olmadığını göstermektedir. … Biz Türkiye’de münhasıran ekonomik menfaatler peşinde koştuk. Bu menfaatlerin ve Türkiye’de yarattığımız kıymetlerin bize karşı düşmanlık hissi besleyen yabancı devletlerin kontrolü altına girmesini Alman milleti kabul etmeyecektir.” Raporda ayrıca Almanya’nın Osmanlı coğrafyasına ilişkin çıkarları da ortaya konulmaktadır:             “Küçük Asya’da yerleşmekle bir Akdeniz devleti haline girmiş oluruz. Yeni mülkümüzü dünya ulaşımına bağlayabilmek için, zamanla bir deniz üssü olarak gelişecek olan bir liman edinmemiz icap eder. Bugünkü şartlar altında Türkiye’nin taksimi bizi İngiltere ile ağır bir ihtilafa sevk edebilir. … Rakiplerimize yetişmek zaruretindeyiz. Bunun için en gayretli çalışmalarla dolu uzun zamanlara muhtacız. Binaenaleyh, siyasetimizin hedefi ancak Türkiye’nin dağılmasını mümkün olduğu kadar geciktirmek ve hiç olmazsa şimdilik önlemek olmalıdır.” Bu değerlendirmeler, Osmanlı Devleti’nin son döneminde büyük devletlerin kendi çıkarları doğrultusunda Osmanlı toprakları üzerindeki beklentileri yönünden önemlidir.             Mustafa Kemal Paşa da Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu siyasal, askerî ve ekonomik koşulları yakından görmüştür. Birinci Dünya Savaşı sırasında Filistin Cephesi’nde General Erich von Falkenhayn’ın komutasındaki Yıldırım Ordular Grubu ile yaşanan gelişmeler, Mustafa Kemal’in yabancı askerî makamların Osmanlı ordusu üzerindeki etkisine yönelik eleştirilerini güçlendirmiştir.             Mustafa Kemal Paşa, 20 Eylül 1917 tarihinde Halep’ten, Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa’ya gönderdiği raporunda, yalnızca askerî durumla ilgili değerlendirmelerde bulunmamış; Osmanlı Devleti’nin genel durumunu da oldukça ağır ifadelerle ortaya koymuştur.             Söz konusu raporda özetle şu değerlendirmeler yer almıştır:             Halk ile yönetim arasındaki bağlar sarsılmıştır. Ülke genel bir huzursuzluğa sürüklenmektedir.             Genel yaşamın temelleri birçok yerde sarsılmaktadır.             Yöneticiler büyük ölçüde yetersizlik içindedir.             Halkın yönetime karşı duyduğu tepki giderek artmaktadır.             Memurlar arasında rüşvet, vurgunculuk ve suiistimal görülmektedir.             Adalet mekanizması gerektiği gibi işlememektedir.             Ekonomi ağır biçimde çökmektedir.             Çürümekte olan devlet yapısının bir gün içeriden ve birdenbire çökmesi, karşı karşıya bulunulan en büyük tehlikelerden biridir.             Ülkenin insan kaynağı bakımından yaşadığı eksiklikleri giderme gücü zayıflamıştır. Almanların askeri tutumları; «Geliniz, bizi mağlup ediniz» yaklaşımındadır. Mustafa Kemal Paşa’nın bu değerlendirmeleri, Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu sorunların yalnızca savaş alanlarındaki yenilgilerden ibaret olmadığını; siyasal, ekonomik, toplumsal ve idarî yapının da ciddi biçimde sarsıldığını göstermektedir.             Birinci Dünya Savaşı’nın kaybedilmesiyle birlikte Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu darboğaz daha da derinleşmiştir. Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla Osmanlı Devleti askerî bakımdan teslimiyet sürecine girmişti. Ardından egemen güçler Sevr Antlaşması’yla Osmanlı topraklarının büyük bölümünün paylaşılmasını öngören bir düzen kurulmasını deflemişlerdi. İzleyen süreçte; Osmanlı ordusunun önemli bir bölümü dağıtıldı, Aaskerî savunma kapasitesi büyük ölçüde zayıflatıldı, Firarlar ve insan kayıpları arttı, Savunma hatlarının korunması güçleşti,             Osmanlı egemenliği altındaki bazı Arap bölgelerinde isyanlar ve ayrılıkçı hareketler ortaya çıktı, İstanbul işgal edildi ve İtilaf Devletleri tarafından denetim altına alındı, Savaşın galibi devletler Osmanlı topraklarının paylaşılması konusunda çeşitli planlar geliştirdi,             Wilson İlkeleri çerçevesinde milliyetler esasına dayalı yeni bir düzen düşüncesi gündeme geldi, Ermeni siyasi çevrelerinin Doğu Anadolu’ya ilişkin talepleri güçlendi, bazı Kürt siyasi çevreleri de Doğu Anadolu’nun bir bölümünde özerk veya bağımsız bir yapı oluşturulmasını savundu. Osmanlı Devleti aynı zamanda ağır dış borç yükü altında bulunuyordu. Kapitülasyonlar ve yabancı sermayenin ekonomik alandaki etkinliği, ekonomik bağımsızlığı önemli ölçüde sınırlandırmıştı. Düyun-ı Umumiye uygulaması da devletin mali egemenliği bakımından son derece önemli bir göstergedir.             Dolayısıyla Osmanlı Devleti, siyasal ve ekonomik bağımsızlığını önemli ölçüde kaybetmiş, yabancı devletlerin müdahalesine açık hâle gelmiş bir yapı durumundaydı.             Kemal Atatürk’ün Ulusal Liderliği             İşte Kemal Atatürk’ün tarihsel büyüklüğü, böylesine ağır koşullar altında ortaya çıkmıştır. Yıllarca süren savaşlar nedeniyle insan ve ekonomik kaynaklarını büyük ölçüde tüketmiş, yokluk, yorgunluk, bıkkınlık ve umutsuzluk içindeki bir toplumdan; işgal edilen bölgelerde ağır baskı ve şiddet olaylarıyla karşı karşıya kalan bir halktan hareketle Ulusal Kurtuluşu örgütlemek ve başarıya ulaştırmak, başlı başına tarihsel bir başarıdır.             Kemal Atatürk;             Millî Mücadele’yi örgütleyerek bağımsızlık savaşını başarıya ulaştırmış, Sevr Antlaşması’nın öngördüğü paylaşım düzenini fiilen geçersiz kılmış,             Lozan Antlaşması’yla Türkiye’nin bağımsızlığını uluslararası alanda kabul ettirmiş,             Osmanlı Devleti’nin yıkıntıları arasından bağımsız ve egemen Türkiye Cumhuriyeti’ni kurmuş,             Siyasal, hukukî, ekonomik, eğitimsel ve toplumsal alanlarda kapsamlı değişiklikler gerçekleştirmiştir.             Bu nedenle Kemal Atatürk’ün ulusal liderliği yalnızca askerî başarılarıyla açıklanamaz. Onun asıl tarihsel önemi, askerî zaferi siyasal bağımsızlıkla ve siyasal bağımsızlığı da çağdaş bir devlet kurma süreciyle tamamlamış olmasıdır.             Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra gerçekleştirilen devrimler, yalnızca eski kurumların ortadan kaldırılması anlamına gelmemiş; aynı zamanda yeni bir devlet ve toplum düzeninin oluşturulmasını amaçlamıştır. Bu bakımdan Kemal Atatürk’ün liderliği, kurtarıcı ve kurucu liderlik özelliklerini birlikte taşımaktadır.             Kemal Atatürk’ün Evrensel Liderliği             Kemal Atatürk’ün liderliğinin ulusal sınırları aşan yönleri de bulunmaktadır.             Bunların başında, sömürgeciliğe ve emperyalist müdahaleye karşı bağımsızlık mücadelesinin başarıya ulaştırılması gelir.             Atatürk’ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, yalnızca Türkiye’nin bağımsızlığını sağlamakla kalmamış; bağımsızlıklarını kazanmak isteyen birçok ülke açısından da dikkatle izlenen bir örnek oluşturmuştur.             Atatürk’ün liderliğinin evrensel yönünü ortaya koyan diğer özellikler ise şunlardır:             Bağımsızlığı temel bir devlet politikası hâline getirmesi,             Siyasal ve toplumsal değişimlerde akıl ve bilimi esas alması,             Eğitim ve çağdaşlaşmayı devlet politikasının merkezine yerleştirmesi,             Sömürge yönetimlerine karşı bağımsızlık arayışındaki toplumlara örnek olması,             Uluslararası ilişkilerde barışçı bir yaklaşımı benimsemesi,             “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışını devlet politikasının temel ilkelerinden biri hâline getirmesi,             Cumhuriyetin kuruluşundan ölümüne kadar geçen yaklaşık on beş yıllık dönemde devlet hayatının birçok alanında kapsamlı değişiklikler gerçekleştirmesi.             Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışı, yalnızca Türkiye’nin iç barışını değil, uluslararası ilişkilerde barışın korunmasını da esas alan bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir.             “Kemalizm” olarak adlandırılan düşünce sistemi içinde ulusal egemenlik, tam bağımsızlık, akıl ve bilim, çağdaşlaşma, laiklik ve yurtta barış-dünyada barış anlayışı birbirini tamamlayan unsurlar olarak ortaya çıkmaktadır.             Kemal Atatürk’ün düşünce sisteminin çağdaşlaşmaya ve bilime verdiği önem, onun devrimcilik anlayışında da görülmektedir. Atatürk Araştırma Merkezi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında, Atatürk’ün 1925 yılında yaptığı “Biz büyük bir devrim yaptık. Memleketi bir çağdan alıp yeni bir çağa götürdük” değerlendirmesi bu bağlamda aktarılmaktadır.             Edouard Herrıot’nun Atatürk Değerlendirmesi             Fransız devlet adamı ve yazar Édouard Herriot’nun Atatürk hakkında yaptığı değerlendirmeler de onun uluslararası alandaki saygınlığını göstermesi bakımından önemlidir.   Herriot, Atatürk’ü büyük bir devlet adamı ve barış mimarı olarak değerlendirmiştir. Atatürk’ü yakından tanıyanların onun kişiliğindeki güç, bilgi ve enerjiyi fark ettiklerini belirten Herriot, Mustafa Kemal’i Doğu Avrupa’da yükselen bir uygarlık abidesi olarak nitelendirmiştir. Bu değerlendirmeler, Atatürk’ün yalnızca askerî bir lider olarak değil, devlet kurucusu ve çağdaşlaşma önderi olarak da uluslararası çevrelerde dikkat çektiğini göstermektedir.             İşgal Yıllarının Gerçeği             Kemal Atatürk’ün kurtarıcı ve kurucu liderliğini değerlendirirken, Kurtuluş Savaşı’nın ortaya çıktığı koşulların da göz önünde bulundurulması gerekir.             Yunan ordusunun Anadolu’daki işgali sırasında birçok yerleşim yerinde ağır şiddet olayları yaşanmıştır. Eskişehir’in Sazak köyüyle ilgili anlatımlar da bu dönemde köylerin, camilerin ve okulların yakılması ve sivil halka yönelik ağır saldırılar gerçekleştirildiğini aktarmaktadır.             Fransız tarihçi Benoit-Méchin’in Anadolu’daki işgal ortamını anlatırken kullandığı ve eserlerinde yer alan değerlendirmeler de dönemin şiddet ortamının boyutlarını göstermesi bakımından dikkat çekicidir:  “…Yakılan bağ ve bahçeler, korkunç biçimde parçalanmış cesetlerle doluydu. Kadınlar, ırzına geçildikten sonra ağaçlara çarmıha gerilmişti. Çocuklar, canlı olarak samanlık kapılarına çakılmıştı. Bütün bu dehşet sahnelerinin üzerinden, bir de yanmış insan cesetlerinin mide bulandırıcı kokusu geliyordu…” Bu bağlamda Kurtuluş Savaşı, yalnızca bir askerî mücadele değil; aynı zamanda işgal altındaki bir ülkenin siyasal bağımsızlığını yeniden kazanma mücadelesi, halkın ayaklar altın alanına can ve namusunun korunmasıdır.             Bu nedenle şu sorular üzerinde düşünmek gerekir:             1. Kemal Atatürk’ün önderliğinde yürütülen ve başarıya ulaştırılan savaş, Türk tarihindeki adıyla bir Kurtuluş Savaşı değil midir?             2. Kur’an’ın Nisâ Suresi’nin 75. ayetinde, baskı altında bulunan kadın, erkek ve çocukların kurtarılması için mücadele edilmesine dikkat çekildiği dikkate alındığında, Kurtuluşu Savaşı’nın bu yönü üzerinde düşünülmesi gerekmez mi? 3. Kur’an’ı anlayarak okuyanların, bağımsızlık mücadelesi ile zulüm ve baskı altındaki insanların özgürlüğü arasındaki ilişkiyi değerlendirmeleri gerekmez mi?             4.Bütün bu tarihsel gerçekler karşısında, Kemal Atatürk’ün bağımsızlık mücadelesindeki öncülüğünü görmezden gelmek mümkün müdür?             Yaşar Nuri Öztürk’ün Değerlendirmesi Kemal Atatürk’ün din anlayışı ve Cumhuriyet devrimleri bağlamında ilahiyatçı ve hukukçu Yaşar Nuri Öztürk’ün değerlendirmeleri de ayrıca dikkate değerdir.             Öztürk, Kur’an Penceresinden Kurtuluş Savaşı’na Bir Bakış adlı çalışmasında Atatürk’ün din anlayışı ve Cumhuriyet devrimleri hakkında oldukça güçlü değerlendirmelerde bulunmaktadır.             Bunlardan kimileri şöyledir:             “Mustafa Kemal, Allah ile aldatmanın saltanatına darbe vuran adamdır.”             “Atatürk, Kur’an’ın istediği doğrultuda, Kur’an dışı dinciliği ve hurafeyi yıktığı için Kur’an’ı, Kur’an dışına çekip hurafe ile boğmak isteyenleri rahatsız etmiştir.”             “Atatürk, İslam’ı Arap-Emevi ideolojisi olmaktan çıkarıp evrensel bir insanlık dini olmasına katkı vermiştir.”             Bu değerlendirmeler, Atatürk’ün din ve laiklik anlayışının yalnızca siyasal bir tercih olarak değil, aynı zamanda dinin hurafe ve istismardan arındırılması bağlamında da ele alınabileceğini savunan bir yaklaşımı yansıtmaktadır.             Atatürk’ün Devrim Anlayışı Kemal Atatürk’ün devrim anlayışını açıklayan şu sözleri, onun Cumhuriyet devrimlerinin sürekliliği konusundaki düşüncesini açık biçimde ortaya koymaktadır:             “Biz, büyük bir devrim yaptık. Memleketi bir çağdan alıp yeni bir çağa götürdük. Birçok eski kurumları yıktık. Bunların binlerce taraftarı vardır. Fırsat beklediklerini unutmamak gerekir.” (1925) Kemal Atatürk’ün bu değerlendirmesi, onun devrimi yalnızca geçmişte gerçekleştirilmiş bir değişim olarak değil, korunması ve geliştirilmesi gereken dinamik bir süreç olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. SONUÇ             Kemal Atatürk’ün tarihsel liderliğini yalnızca askerî zaferleri üzerinden değerlendirmek, onun Türkiye ve dünya tarihindeki yerini eksik anlamak olur.             O;             İşgal edilmiş bir ülkenin bağımsızlığını sağlayan, Sevr’in öngördüğü paylaşım düzenini geçersiz kılan,             Lozan ile Türkiye’nin bağımsızlığını uluslararası alanda kabul ettiren,             Osmanlı Devleti’nin yıkıntıları arasından Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran, Siyasal ve toplumsal yapıyı çağdaşlaştıran, Eğitim, hukuk, ekonomi ve kültür alanlarında kapsamlı değişimler gerçekleştiren, Akıl ve bilimi devlet ve toplum hayatında temel ölçütlerden biri hâline getiren, Uluslararası ilişkilerde barışçı bir anlayışı savunan bir liderdir. Bu özellikleriyle Kemal Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık ve çağdaşlaşma tarihinde ulusal bir lider, dünya tarihinin bağımsızlık ve modernleşme hareketleri açısından ise evrensel ölçekte değerlendirilmesi gereken bir devlet adamıdır. Atatürk’ün büyüklüğü, yalnızca kazandığı savaşlarda değil; savaşın ardından barışı, bağımsızlığı, millî egemenliği, aklı, bilimi ve çağdaşlaşmayı devlet politikasının temeline yerleştirmesinde aranmalıdır. Bu nedenle Atatürk’ün mirası yalnızca geçmişin bir hatırası değildir. Onun bağımsızlık, millî egemenlik, akıl, bilim ve barış üzerine kurduğu düşünce sistemi, günümüzde de Türkiye’nin çağdaşlaşma ve bağımsızlık anlayışının temel tartışma alanlarından biri olmayı sürdürmektedir. Bu özellikleri nedeniyledir ki Kemal Atatürk bedenen Hakk’a yürümüş olsa da, geleceğe ışık tutan yapıtları ve ilkeleriyle yaşamayı sürdürmektedir.