-Humanotolojik Bir Din Özgürlüğü Teorisi- Din özgürlüğü modern özgürlük düşüncesinin en önemli kazanımlarından biri olmakla birlikte, anlamı üzerinde hâlâ tamamlanmış bir uzlaşının bulunduğu söylenemez. Modern hukuk düzenleri düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü temel haklar arasında kabul eder; kişinin bir dine inanmasını, inancını değiştirmesini, ibadet etmesini veya inancını başkalarıyla birlikte yaşamasını koruma altına alır. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 18. maddesi de özgürlüğü yalnızca dinle sınırlamamakta, düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü aynı hak alanında düzenlemekte ve kişinin dinini veya inancını değiştirme hakkını açıkça tanımaktadır.  Bu hukuki çerçevenin tarihsel anlamı açıktır: insanın neye inanacağına, neye inanmayacağına ve hangi inanç doğrultusunda yaşayacağına siyasal iktidarın karar vermemesi gerekir. Bununla birlikte din özgürlüğünün yalnızca dinî inançların korunması olarak anlaşılması, özgürlüğün asıl öznesi olan insanı kavramsal olarak geri plana itme tehlikesini taşır. Din özgürlüğü üzerine düşünmenin daha derin başlangıç noktası bu nedenle din değil insandır. İnsan herhangi bir dinin, kültürün, toplumun veya siyasal düzenin içine doğabilir. Doğduğu dünya ona dil, değerler, semboller, inançlar, yasaklar ve aidiyet biçimleri sunar. Fakat insan kendisine sunulan bu dünyadan ibaret değildir. İnsan kendi oluşuna katılan ve kendi oluşunu yapan bir varlıktır. İçinde doğduğu koşullar insanın oluşunu etkiler, fakat onun bütün geleceğini önceden belirlemez. İnsan miras aldığı anlam dünyalarıyla ilişki kurar; onları benimser, yorumlar, dönüştürür, terk eder veya yeni anlamlarla yeniden kurar. Din de bu oluş sürecinin dışında değildir. Bir insan bir dine doğabilir, fakat yalnızca doğduğu için o dinin değişmez öznesi haline gelmez. İnanç bir miras olabilir, fakat insanın iradesinin yerine geçecek bir kader olmak zorunda değildir. Din özgürlüğünün gerçek konusu, dinin kendisi değil, insanın dinle kurduğu ilişkidir. İnsan bir dine inanabilir, fakat inanmak zorunda değildir. İnancını sürdürebilir, fakat değiştirebilir. Bir cemaatin içinde yaşayabilir, fakat o cemaatten ayrılabilir. Dini bir hakikat olarak kabul edebilir, onu yeniden yorumlayabilir veya reddedebilir. Aynı şekilde herhangi bir dinî topluluğa katılmadan da anlamlı, ahlaki ve sorumlu bir hayat kurabilir. Din özgürlüğünün insan merkezli anlamı tam burada ortaya çıkar. Özgürlüğün korunması gereken tarafı dinin toplumsal varlığı değil, insanın kendi hayatına ilişkin anlamlandırma ve karar verme kapasitesidir.  Din tarih boyunca insanların ölüm, acı, adalet, kötülük, umut, aşk, topluluk ve nihai anlam sorularıyla ilişki kurmalarının en güçlü biçimlerinden biri olmuştur. İnsanlar din aracılığıyla yalnızca belirli inançları değil, aynı zamanda ritüelleri, hafızaları, ilişkileri ve yaşam biçimlerini oluşturmuşlardır. Dolayısıyla dini yalnızca bireyin zihninde bulunan bir inançlar toplamına indirgemek, dinî hayatın toplumsal ve kültürel karmaşıklığını anlamamaktır. Dinin insan hayatındaki gerçek ağırlığı, insanın değerinin dine bağlı olduğu sonucunu doğurmaz. Din insan için anlamlı olabilir; insanın değeri ise dinin onayından kaynaklanmaz. Din özgürlüğü ile dinin insan için taşıdığı değer arasında bir ayrım yapmak gerekir. Bir dinin kişinin hayatında merkezi bir anlam taşıması, o kişinin o dine inanma özgürlüğünün korunmasını gerektirebilir. Fakat aynı nedenle inanmayan kişinin de korunması gerekir. Özgürlük belirli bir inanç biçiminin korunması değil, insanın inanç karşısındaki failiyetinin korunmasıdır. İnsan özgürlüğünün konusu yalnızca inanma hakkı olsaydı, din değiştirme ve inanmama özgürlüğünü açıklamak zorlaşırdı. Din özgürlüğünün en önemli boyutlarından biri insanın mevcut inancını değiştirebilmesidir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin din veya inancı değiştirme hakkını açıkça içermesi bu nedenle tesadüfi değildir. İnsan burada yalnızca inanan bir varlık olarak değil, inancıyla ilişki kurabilen bir fail olarak kabul edilmektedir. Din özgürlüğünü düşüncenin ve vicdanın daha geniş özgürlüğünden koparmak doğru değildir. Düşünce, vicdan ve din birbirinden tamamen ayrı alanlar değildir. İnsan inancını düşünür, düşüncesini değerlendirir, vicdani bir kanaate ulaşır ve bu kanaat doğrultusunda hareket eder. Bu süreçte özgürlüğün temel meselesi, insanın iç dünyasının devlet veya başka bir otorite tarafından zorla biçimlendirilmemesidir. Özellikle inanç sahibi olma, inancını değiştirme veya herhangi bir inanca sahip olmama alanı insanın içsel failiyetinin en temel bölgelerinden biridir. Uluslararası insan hakları hukukunda da bu alan ile inancın dışa vurumu arasında ayrım yapılması bu nedenle önemlidir. İnancın kendisine yönelik zorlama ile inancın kamusal davranış biçimleri aynı hukuki mesele değildir. Vicdan, insanın üzerine yerleştirilmiş ve onun adına karar veren aşkın bir otoritenin sesi olarak anlaşılmak zorunda değildir. Vicdan insanın kendi oluşu içinde geliştirdiği, kendisiyle, başkalarıyla ve değerlerle ilişkisini değerlendirmesini sağlayan bir muhakeme kapasitesidir. Bu nedenle vicdan özgürlüğü, insanın her davranışının otomatik olarak meşru sayılması anlamına gelmez. Vicdan sahibi olmak, yalnızca kişinin kendi duygularını ifade etmesi değildir; insanın kendi kararlarının anlamını ve sonuçlarını üstlenebilmesi, kendi eylemini başkalarının varlığıyla birlikte değerlendirebilmesi ve gerektiğinde kendi kanaatini yeniden gözden geçirebilmesidir. Özgürlük ile vicdani itiraz arasındaki ilişki karmaşıktır. Bir insanın bir şeyi vicdanına aykırı bulması, o şeyi yapmama talebini otomatik olarak haklı hale getirmez. Vicdan özgürlüğü kişinin kendi inanç ve kanaat alanını korur; fakat kişinin kamusal bir görev üstlenmesi, başkalarının haklarını doğrudan etkileyen bir sorumluluk taşıması veya başkasının özgürlüğünü sınırlaması durumunda mesele farklı bir düzleme geçer. Felsefi literatürde vicdan özgürlüğünün asıl güçlüğü de burada ortaya çıkar: insanın içsel kanaatine saygı göstermek ile bu kanaatin dış dünyadaki sonuçlarını düzenlemek birbirinden ayrılmalıdır.  Bir insanın kendi dini doğrultusunda yaşaması onun özgürlüğünün parçasıdır. Fakat kişinin dini, başka bir insanın hayatını zorla belirleyen bir siyasal veya hukuki otoriteye dönüştüğünde artık yalnızca vicdan özgürlüğünden söz edilemez. Burada iki insanın failiyeti karşı karşıya gelir. Birinin kendi hayatını düzenleme özgürlüğü ile diğerinin kendi hayatını düzenleme özgürlüğü aynı siyasal dünyada gerçekleşmektedir. Teokratik bir hukuki ve siyasal düzeni talep etmek ve dayatmak, din özgürlüğü içinde yer almaz. Din özgürlüğü, teokratik bir hukuki ve siyasal düzene izin vermeyen bir özgürlüktür. Bu nedenle din özgürlüğü, başkasının özgürlüğünü ortadan kaldıran sınırsız bir yetki olarak yorumlanamaz. Uluslararası insan hakları hukukunda din veya inancın dışa vurumuna ilişkin sınırlamaların başkalarının temel hak ve özgürlüklerinin korunmasıyla ilişkilendirilmesi de bu ayrımı hukuki olarak ifade eder. Din özgürlüğü ile dinî otorite arasında kesin bir ayrım yapmak gerekir. Dinî bir topluluğun varlığı, o topluluğun üyeleri üzerinde sınırsız bir otoriteye sahip olduğu anlamına gelmez. Bir insan bir cemaatin üyesi olabilir; fakat üyelik onun bütün iradesini cemaate devrettiği anlamına gelmez. Bir dinî gelenek insanın hayatını biçimlendirebilir; fakat insanın kendi hayatı üzerindeki failiyetini bütünüyle ortadan kaldıramaz. Cemaatler insanlar tarafından oluşturulur ve sürdürülür. İnsan topluluğun içinde oluşur, fakat topluluğun içinde erimez. Aidiyet insanın oluşunun bir boyutudur; insanın bütün varlığı değildir. Din özgürlüğünün yalnızca devlet karşısında korunması yeterli değildir. İnsan, devlet karşısında olduğu kadar kendi ait olduğu topluluk karşısında da özgür bir fail olarak düşünülmelidir. Dinî toplulukların kolektif özgürlükleri elbette önemlidir. İnanç gelenekleri ibadetlerini sürdürebilmeli, kurumlarını oluşturabilmeli, kültürel hafızalarını koruyabilmeli ve kendi topluluk yaşamlarını örgütleyebilmelidir. Kolektif özgürlük ile bireyin topluluk içindeki özgürlüğü arasında sürekli bir ilişki vardır. Topluluğun özgürlüğü, üyelerinin özgürlüğünün yerine geçtiği ölçüde kendi temelini zayıflatır. Din özgürlüğünün insan merkezli teorisi bu nedenle hem bireyin devlete karşı özgürlüğünü hem de bireyin kendi topluluğu karşısındaki failiyetini dikkate almak zorundadır. Din özgürlüğü üzerine eleştirel literatürün önemli bir katkısı burada ortaya çıkar. Elizabeth Shakman Hurd, modern din özgürlüğü rejimlerinin yalnızca dinî grupları korumadığını, aynı zamanda devletlerin ve uluslararası aktörlerin toplumsal farklılıkları “din” kategorisi üzerinden sınıflandırma biçimlerini şekillendirdiğini ileri sürer. Bu durumda din özgürlüğü, görünüşte yalnızca koruyucu bir hukuk kategorisi olmaktan çıkar ve kimlerin “dinî birey”, hangi toplulukların “dinî topluluk” olarak tanınacağını belirleyen bir yönetim biçimine dönüşebilir.  Bu eleştiri ciddiye alınmalıdır. İnsanın karmaşık kültürel, etnik, siyasal ve tarihsel kimliğini yalnızca din kategorisine indirgemek, insanın gerçek toplumsal varlığını eksiltebilir. Bu eleştiriden din özgürlüğünün terk edilmesi sonucu çıkmaz. Daha doğru sonuç, din özgürlüğünün hukuki öznesinin yeniden düşünülmesidir. Devlet dini tanımlayan nihai otorite haline gelmemeli, fakat insanın din veya inanç alanındaki failiyetini korumalıdır. Hukuk açısından temel soru “Bu gerçekten din midir?” sorusundan önce “Bu insanın hangi özgürlüğünü korumamız gerekiyor?” sorusu olmalıdır. Hukuk, dinin metafizik doğruluğuna karar vermeden insanın özgürlüğünü koruyabilir. Devletin görevi dini sınıflandırarak hakikate karar vermek değil, insanların inanç, inançsızlık ve anlamlandırma biçimleri karşısında eşit özgürlük alanını güvence altına almaktır.  Sekülerlik dinin kamusal hayattan çıkarılması değildir. Aynı şekilde seküler devlet, din karşıtı bir devlet olmak zorunda değildir. Seküler siyasal düzenin temel işlevi, devletin kendisini herhangi bir dinsel hakikatin siyasal temsilcisi olarak kurmasını engellemektir. Hiçbir din, adı ne olursa olsun siyasal ve hukuki düzen kurma ve dayatma hakkına ve ayrıcalığına sahip değildir.  Devletin bir dini üstün kılması kadar, yurttaşların dinî hayatını kendi seküler dünya görüşü doğrultusunda biçimlendirmesi de insanın failiyeti bakımından sorun yaratabilir. Sekülerliğin anlamı bu nedenle dini zayıflatmak değil, siyasal iktidarın insanın nihai anlam dünyası üzerinde egemenlik kurmasını önlemektir. Sekülerlik, dini kamusal alandan dışlamadığı gibi dinî bir çoğunluğun kamusal alanı kendi inancının uzantısına dönüştürmesine de izin vermez. Kamusal alanın seküler niteliği, orada yalnızca seküler insanların bulunmasıyla değil, hiçbir metafizik inancın bütün yurttaşlar adına zorunlu bir siyasal otoriteye dönüşmemesiyle oluşur. Devlet sekülerdir. Kamusal hayat sekülerdir. Dinin din olması için din de seküler olmak zorundadır. Din, ibadet ve dindir. Dİn, devlet ve siyaset değildir. Siyasetten, hukuktan ve devletten soyutlanmış olan din, sekülerdir. Dindar insan kamusal yurttaş olabilir ve kendi inancından hareketle siyasal görüş geliştirebilir. İnançsız insan da aynı kamusal alanda kendi düşüncesini savunabilir. Siyasal düzenin görevi bunlardan hangisinin hakikate sahip olduğunu belirlemek değildir. Görevi, her ikisinin de özgür yurttaş olarak var olabilmesini sağlayan koşulları korumaktır Din özgürlüğü ile dinin siyasallaşması arasındaki fark da önem kazanır. Dinin siyasal alanda bulunması başlı başına bir sorun değildir. Sorun, herhangi bir dinî hakikatin siyasal iktidar aracılığıyla bütün toplum için zorunlu hale getirilmesidir. Aynı şey seküler ideolojiler için de geçerlidir. Sorun dinin kamusal olması değil, belirli bir dünya görüşünün insanın üzerinde mutlak bir siyasal otoriteye dönüşmesidir. Humanotolojik siyaset felsefesinin ölçütü bu nedenle dinî veya seküler olmak değil, insanın failiyetini genişletmek veya daraltmaktır.  Bir insan kendi inancına göre yaşama hakkına sahiptir; fakat başka bir insanın kendi hayatına ilişkin karar verme kapasitesini ortadan kaldırma hakkına sahip değildir. Dinî inanç kişiye kendi yaşamına ilişkin bir yön verebilir; başkasının yaşamını zorunlu olarak belirleyen bir siyasal emir haline geldiğinde artık din özgürlüğünün sınırları içinde değerlendirilemez. Aynı şekilde devlet de kamu düzeni veya sekülerlik adına insanların inanç alanını gereksiz biçimde denetleyemez. Her iki durumda da temel ölçü insanın failiyetidir. İnsanın özgürlüğünü yalnızca “müdahale edilmemek” olarak düşünmek de yeterli değildir. İnsan özgürlüğü, kendi oluşunu gerçekleştirebilme kapasitesini içerir. İnsan bir inancı miras alabilir, fakat onu sorgulayabilmelidir. Bir cemaate ait olabilir, fakat ayrılabilmelidir. Bir dini yorumlayabilir, fakat başka bir yorumla karşılaşabilmelidir. İnançsız olabilir, fakat inançsızlığını saklamak zorunda bırakılmamalıdır. Dindar olabilir, fakat dini nedeniyle yurttaşlık bakımından eksik kabul edilmemelidir. Özgürlük burada belirli bir yaşam biçimini dayatmak değil, farklı yaşam biçimlerinin insan failiyetini koruyacak bir siyasal çerçevede birlikte var olabilmesidir. Din özgürlüğünün bu biçimde düşünülmesi, onu yalnızca liberal bir “tercih özgürlüğü” kavramına indirgemekten de kurtarır. İnsan yalnızca seçenekler arasından seçim yapan soyut bir birey değildir. İnsan tarihsel, bedensel, ilişkisel ve kültürel bir varlıktır. İnançları da bu ilişkiler içinde oluşur. Bu nedenle insanın özgürlüğü yalnızca “seçebilme” kapasitesinden oluşmaz. İnsan aynı zamanda kendi aldığı mirasla ilişki kurabilme, kendisini dönüştürebilme, anlamlarını yeniden kurabilme ve başkalarıyla birlikte yeni bir hayat oluşturabilme kapasitesine sahiptir. Din özgürlüğü bu daha geniş oluşsal özgürlüğün bir parçasıdır. Humanotolojik yaklaşımın klasik liberal özgürlük anlayışından ayrıldığı nokta burada belirginleşir. Liberal yaklaşım insanı çoğu zaman önceden verilmiş tercihlere sahip bir birey olarak varsayabilir ve özgürlüğü bu tercihlerin dış müdahaleden korunması üzerinden tanımlayabilir. Humanotolojik yaklaşım ise insanı yalnızca tercihlerin taşıyıcısı değil, kendisini oluşturan bir fail olarak düşünür. İnsan sadece “neyi seçtiği” ile değil, seçimlerini hangi ilişkiler içinde oluşturduğu, kendi dünyasını nasıl yorumladığı ve kendisini nasıl yeniden kurduğu ile ilgilidir. Bu nedenle din özgürlüğü de yalnızca tercih özgürlüğü değil, insanın kendi anlam dünyasıyla kurduğu ilişkinin özgürlüğüdür. Humanotolojik perspektif, dini insanın karşısına yerleştirmez. Dinin insanlaşmanın önündeki zorunlu bir engel olduğunu da varsaymaz. Dini yaşayan insan da insanın kendi oluşuna katılmaktadır; dini eleştiren veya reddeden insan da. Asıl problem din veya dinsizlik değildir. Problem, herhangi bir düşüncenin insanın kendi oluşuna katılma imkanını ortadan kaldıracak biçimde mutlaklaştırılmasıdır. Bir din insanın kendisiyle, başkalarıyla ve dünyayla ilişkisini zenginleştirebilir. Aynı din, insanın iradesini başkasına devretmesinin aracı haline de gelebilir. Aynı durum seküler bir ideoloji için de geçerlidir. Bu nedenle humanotolojik değerlendirme herhangi bir dünya görüşüne önceden verilmiş bir üstünlük tanımaz; insanın oluşuna ne yaptığına bakar. Özgürlük ile sorumluluk birbirinden ayrılmaz. İnsan kendi oluşuna katıldığı ölçüde eylemlerinin sorumluluğunu da taşır. Din özgürlüğü kişiye sorumluluktan muafiyet sağlamaz. İnanç, eylemin sonuçlarını ortadan kaldıran bir dokunulmazlık alanı değildir. Bir insan dini gerekçelerle hareket edebilir; fakat eylemin başkaları üzerindeki sonuçları siyasal ve hukuki değerlendirmeye tabi olmaya devam eder. Bu, din özgürlüğünü zayıflatmaz. Aksine özgürlüğü gerçek bir failiyet olarak kabul eder. Özgürlük, kişinin yaptığı her şeyin korunması değil, kendi hayatına ilişkin anlamlı kararlar verebilmesi ve bu kararların sorumluluğunu taşıyabilmesidir. Din özgürlüğünün en sağlam temeli dinin özel statüsünde değil, insanın kendi hayatına ait olmasında bulunabilir. İnsan kendisine verilmiş bir inanç varlığı değildir. Bir dinin, mezhebin, cemaatin veya devletin önceden belirlediği bir özden ibaret değildir. İnsan kendisini içinde bulduğu dünyayla ilişkiye girerek oluşur. İnanç bu oluşun bir parçası olabilir; fakat oluşun tamamı değildir. Bu nedenle din özgürlüğünün gerçek anlamı dini insanın üzerinde korumak değil, insanın dinle kurduğu ilişkinin özgürlüğünü güvence altına almaktır. Din özgürlüğü ile dinden özgürlük birbirinin karşıtı değildir. İnanan insanın özgürlüğü ile inanmayan insanın özgürlüğü aynı humanotolojik ilkeye dayanır. Dinini değiştiren insan ile dinini sürdüren insan aynı özgürlüğün içindedir. Bir cemaatin içinde kalan insan ile cemaatten ayrılan insan aynı insanlık statüsüne sahiptir. Hiçbir din insanın efendisi değildir; fakat hiçbir devlet de insanın vicdanının efendisi değildir. Dinî cemaat insanın yerine geçemez; seküler devlet de insanın nihai anlam dünyasını belirleyemez. Özgürlüğün sınırı, herhangi bir otoritenin insanın yerine geçmeye başladığı yerde belirginleşir. Dn özgürlüğü, dinin özgürlüğü olarak değil, insanın dinle ilişkisinin özgürlüğü olarak düşünülmelidir. Böyle bir anlayış dini küçültmez, çünkü dini insanın düşmanı olarak görmez. Sekülerliği de dinsizlik olarak tanımlamaz, çünkü sekülerliğin temelini insanın özgürlüğünde bulur. Liberal özgürlük düşüncesinin kazanımlarını korurken onun soyut birey varsayımını aşmaya, eleştirel din özgürlüğü literatürünün devletin dini kategorileştirme ve yönetme gücüne ilişkin uyarılarını dikkate alırken özgürlük fikrini terk etmemeye çalışır. Bütün bu tartışmaların altında duran daha temel soruyu öne çıkarır: İnsan kendi hayatının anlamını oluşturma ve kendi oluşuna katılma hakkını nasıl koruyabilir? Din özgürlüğünün geleceği bu soruya verilecek cevapla yakından ilişkilidir. Özgürlüğün asıl konusu din değildir. Özgürlüğün konusu insandır. Din, insanın dünyayla kurduğu ilişkilerden biridir; insan ise bu ilişkileri kuran, değiştiren ve yeniden anlamlandıran faildir. Bu nedenle insanın özgürlüğünü korumak, dinin özgürlüğünü korumanın da en sağlam yoludur. Din ancak özgür insanın inancı olduğunda gerçekten insanî bir anlam taşır. İnanç özgürlükten koparıldığında itaate, dinî aidiyet mutlaklaştırıldığında otoriteye, vicdan başkasına devredildiğinde ise insanın kendi oluşundan uzaklaşmasına dönüşebilir. Din özgürlüğünün temel görevi bu dönüşümü engellemek ve insanın kendi oluşuna katılabileceği çoğul bir dünya için gerekli siyasal alanı açık tutmaktır. Humanotolojik din özgürlüğü bu nedenle insanın herhangi bir dinsel hakikate sahip olmasını değil, hakikat arayışının kendisine sahip olmasını savunur. İnsan inanabilir, kuşku duyabilir, araştırabilir, yorumlayabilir, değiştirebilir veya reddedebilir. Bütün bunların ortak zemini insanın kendisine ait olmasıdır. Din özgürlüğü de tam burada, insanın kendi oluşuna katılabilmesinin ve kendi oluşunu deneyimlemesinin siyasal ve hukuki güvencesi olarak anlamını bulur.