Laiklik, çoğu zaman bir slogan, bir kimlik işareti ya da bir tarihsel cepheleşme dili olarak konuşulmaktadır. Oysa laikliğin en derin anlamı ne bir yaşam tarzını dayatmak ne de dini kamusal hayattan bütünüyle kovmaktır. Laiklik, devletin hiçbir kutsal otorite adına konuşmamasını, hiçbir inanç sistemini resmî hakikat haline getirmemesini ve hiçbir yurttaşı inancı, inançsızlığı, yaşam biçimi veya vicdanı nedeniyle hiyerarşik bir konuma itmemesini gerektirir. Bu nedenle laiklik, en temelde bir devlet tekniği değil, bir özgürlük ahlakıdır ve felsefesidir. Laiklik, yalnızca bir hukuk maddesi değil, aynı zamanda bir birlikte yaşama medeniyetidir. Devletin din karşısındaki ideal konumu, tarafsızlık kelimesiyle ifade edilmektedir. Tarafsızlık, çoğu zaman kayıtsızlık ya da pasiflik gibi anlaşılmaktadır. Laik devletin görevi kayıtsız olmak değil, eşit korumaktır. Devlet ne bir dinin temsilcisi ne de din karşıtı bir ideolojinin aracı olmalıdır. Devletin görevi, insanlara neye inanacaklarını söylemek değil; inananı da inanmayanı da aynı yurttaşlık hukukuyla korumaktır. Bu yüzden laiklik, din özgürlüğünü yalnızca dindarlar için değil, inançsızlar, şüphe edenler, din değiştirenler ve sessiz kalanlar için de güvence altına alan bir düzendir.  Dinin de devleti ve siyaseti yönetmek ve yönlendirmek gibi bir bir görevi işlevi bulunmamaktadır. Devlet ve din, birbirlerine kapalı ve ayrı olan alanlardır. Laiklik tartışmalarını psikolojik, kimliksel ve tarihsel travmalar üzerinden yürütmek verimsiz olduğu gibi, laikliğin gerçek manada anlaşılmasına da hizmet etmemektedir. Bu tarz tartışmalar, çatışmalar ve polemikler, laikliği, hukuk ilkesi, ortak yaşama çerçevesi ve özgür birey olmanın temeli olarak anlamamaktadır. Bu tartışmalar ve çatışmalar, laikliği yukarıdan aşağıya kurulan bir modernleşme dili, bir kimlik çatışması ve travmatik bir toplumsal hatıra alanı olarak kurgulayabilmektedirler. Bir kesim laikliği özgürlüğün ve modernliğin sigortası olarak görürken bir başka kesim ise onu dışlanmanın, baskının ve kültürel müdahalenin sembolü olarak algılayabilmektedir. Bu tarz çatışmacı algılar, laikliği epistemolojik bir soru olmaktan çıkıp kimliklerin çatışması ve kanatılması haline getirmektedir. Laiklik bağlamında yapılması gereken şey, kimlik ve kültür çatışmaları yapmak değildir. Laiklik bağlamında sorulması ve odaklanılması gereken soru şudur: Devlet, hangi inancı üstün saymadan, hangi yaşam biçimini aşağılamadan, hangi vicdana müdahale etmeden herkese eşit davranabilir? Devleti yönetmeye kalkmadan, siyasetin aracı olmadan dinin ahlak ve ibadet olarak yaşanması mümkün müdür? Laiklik, toplumsal ve kültürel gerilim ve çatışma oluşturma aracı değildir. Laiklik, üç temel şeyi korumaktadır: vicdan özgürlüğünü, hukukun seküler meşruiyetini ve eşit yurttaşlığı. Devletin resmî bir dini olmamalı; hukuk, herhangi bir teolojik otoriteye bağlı olmamalı; birey, inanma, inanmama, inancını değiştirme, açıklama ya da saklama hakkına sahip olmalıdır. Laiklik, yalnızca dine dayanmayan bir devlet modeli değil, bireyin kendisi hakkında karar verme hakkını güvence altına alan bir özgürlük rejimi ve felsefesidir. Dinî bir hukuk düzeninin devletin bütün yurttaşları için bağlayıcı kılınması fikri, hiçbir şekilde laiklikle bağdaşmamaktadır. Bir hukuk düzeni, değişmez ve aşkın bir kaynağa dayandığını ileri sürdüğü anda, hukukun insan aklı, tecrübesi ve demokratik irade tarafından değiştirilebilir olma niteliğini zayıflatmaktadır. Modern ve medeni hukuk anlayışı, insanın değişen ihtiyaçlarına, deneyimine ve özgür iradesine açık olmayı esas almaktadır. İnsan tarafından yapılmış bir hukuk düzeni eleştirilebilir, değiştirilebilir ve yeniden kurulabilir. Dogmatik, despotikl ve değişmez olduğu ileri sürülen bir hukuk düzeni ise eleştiriyi kolayca itaatsizlik, sorgulamayı sapma, değişimi ise hakikate müdahale olarak görmektedir. Laikliğin temel itirazı burada ortaya çıkmaktadıar: Hiçbir insan, grup veya kurum, kendi dogmatik inancını bütün topluma zorunlu hukuk olarak dayatma hakkına sahip değildir. Dinî inanç bireyin ve topluluğun özgürlüğü içinde yaşanabilir; fakat aşkın olduğu iddia edilen bir hukuk anlayışının devlet gücüyle bütün yurttaşlara uygulanması, inananla inanmayan arasındaki eşitliği bozmaktadır. Teokratik despotik düzende hukuk, ortak yurttaşların özgür iradesinin ürünü olmaktan çıkar ve belirli bir inanç yorumunun siyasal aracına dönüşür. Dogmatik ve değişmez bir kutsal hukuk fikri, insanın tarihsel ve ahlaki özerkliğini de sınırlandırmakta ve silikleştirmektedir. İnsanlık tarihi değişir; bilgi değişir; toplum değişir; kadınların, çocukların, azınlıkların ve farklı yaşam biçimlerinin haklarına ilişkin anlayış değişir. Özgürlükçü hukuk, bu değişimi dikkate alarak kendisini sürekli gözden geçirebilir. Hukuku geçmişte belirlenmiş ve değiştirilemez bir normlar bütünü olarak gören dogmatik anlayışlar, insanın bugünkü özgürlük sorunlarına geçmişin sabit cevaplarını vermektedirler. Dinin bütün hayat alanlarını tek bir bütünlük içinde kuşattığını ve düzenlediğini ileri süren totaliter anlayış, laiklik bağdaşmamaktadır. Bir inanç sistemi aynı anda yalnızca ibadet düzeni değil; devlet biçimi, hukuk sistemi, siyasal iktidar, toplumsal ahlak, ekonomik ilişkiler ve gündelik hayatın bütün ayrıntıları için bağlayıcı bir normlar bütünü olduğunu iddia ettiğinde, din ile devlet, vicdan ile hukuk, ibadet ile siyaset arasındaki sınırlar ortadan kalkmaktadır. Böyle bir despotik ve totaliter anlayışta din artık yalnızca bireyin anlam dünyasına ait bir inanç olmaktan çıkar; toplumun tamamını düzenleyen totaliter ve otoriter bir siyasal ve hukuki programa dönüşür. Laikliğin temel felsefi itirazı, dinin totaliterlik iddiasınadır. İnsan hayatı, tek bir dogmatik otoritenin bütün insani alanlar üzerinde egemenlik kuracağı kadar basit ve tek boyutlu değildir. İbadet bireyin vicdanına, siyaset yurttaşların ortak iradesine, hukuk eşit yurttaşların demokratik müzakeresine, bilim özgür araştırmaya, ahlak ise insanın eleştirel ve sorumlu muhakemesine dayanmalıdır. Bunların tamamını tek bir dogmatik insani otoritenin yönetimine vermek, insanın farklı özerklik alanlarını tek bir merkezde eritmek ve yok etmek anlamına gelmektedir. Din devlet olduğunda devlet kutsallaşır; din siyaset olduğunda siyaset mutlaklaşır; din hukuk olduğunda hukuk değişmezlik iddiasına bürünür; din bütün hayatın tek açıklaması haline geldiğinde ise bireyin kendi hayatını kurma özgürlüğü ortadan kalkarr. Laiklik, bu alanları birbirinden kopararak insan hayatını parçalamaz; aksine her alanın kendi özerkliğini korumasını sağlar. İbadet ibadet olarak özgürleşir, siyaset siyaset olarak tartışılabilir hale gelir, hukuk insan aklı ve demokratik irade tarafından değiştirilebilir olur. Dinin aynı anda hem inanç hem ibadet hem devlet hem hukuk hem siyaset ve hem de bütün toplumsal hayatın zorunlu düzeni olduğu iddiası, insani açısından kabul edilemez bir total otorite anlayışını beraberinde getirir. Laiklik, dini yok etmek istemez; fakat dinin devletleşmesine, devletin kutsallaşmasına ve siyasal iktidarın metafizik bir dokunulmazlık kazanmasına karşı çıkar. İnsan, yalnızca bir inanç sisteminin mensubu değil; kendi vicdanı, aklı, bedeni, iradesi ve yurttaşlığı üzerinde söz sahibi olan özgür bir varlıktır. Dini doğrudan siyasal iktidarın kaynağı, devletin meşruiyet temeli ve bütün toplumsal düzenin zorunlu çerçevesi haline getiren bir siyaset anlayışı, demokratik ve özgürlükçü bir toplumla yapısal bir çatışma içindedir. Demokrasi, iktidarın kutsallaştırılmasını değil, iktidarın eleştirilebilir, değiştirilebilir ve sınırlandırılabilir olmasını gerektirir. Siyasal iktidar kendisini mutlak ve kutsal bir hakikatin temsilcisi olarak gördüğünde, muhalefet yalnızca siyasal bir alternatif olmaktan çıkar; kolayca hakikate karşı çıkış, düzene itaatsizlik veya ahlaki sapma olarak yorumlanabilir. Teokratik despotizmde siyasal ve sosyal muhalefet yoktur ve meşru değildir. Teokratik despotizmde iktidarın değişmesi yalnızca hükümetin değişmesi değildir; kutsal olduğu ileri sürülen bir düzenin sorgulanması anlamına gelir. Bu nedenle dinî hakikati devlet gücüyle bütün topluma dayatan siyasal model, demokratik çoğulculuğun temel mantığıyla çatışmakta ve bağdaşmamaktadır. Demokrasi, hiçbir siyasal aktörün mutlak hakikatin sahibi olduğunu iddia edemeyeceği bir rejimdir. Modernlik, hiçbir iktidarın kendisini tarihin veya kutsalın nihai temsilcisi olarak sunamamasıdır. Çoğulculuk, farklı hakikat anlayışlarının aynı kamusal alanda eşit yurttaşlık temelinde yaşayabilmesidir. Özgürlük ise bireyin, devletin veya çoğunluğun belirlediği tek bir hakikat düzeninin nesnesi olmaktan çıkıp kendi hayatının öznesi olabilmesidir. Bu ilkelerle bağdaşmayan bir siyasal din anlayışı ne demokratik anlamda çoğulcu ne liberal anlamda özgürlükçü ne modern anlamda özerk ne de medeni anlamda farklılıklarla birlikte yaşama yeteneğine sahip olabilir. Medeniyetin ölçüsü, tek bir hakikatin bütün topluma zorla kabul ettirilmesi değil, farklı insanların aynı hukuk düzeni içinde birbirlerinin özgürlüğünü tanıyarak yaşayabilmesidir. Bu nedenle siyasal iktidarı kutsallaştıran, hukuku değişmez bir dogmatik otoriteye bağlayan ve yurttaşlığı tek bir inanç çerçevesi içinde tanımlayan bir düzen, modern demokrasinin değil, siyasal tahakkümün mantığını üretmektedir. Laiklik tam da bu nedenle gereklidir: Devleti kutsalın temsilcisi olmaktan çıkarır, iktidarı eleştirilebilir kılar, hukuku insan aklına ve demokratik iradeye açar ve yurttaşı herhangi bir siyasal-dinî otoritenin pasif nesnesi olmaktan kurtarır. Laiklik, yalnızca devlet ile din arasındaki ayrılığı değil, hukukun insan tarafından yapılabilir, eleştirilebilir ve değiştirilebilir olmasını da savunmaktadır. Laik hukuk düzeninin temelinde şu düşünce vardır: İnsanlar kendi ortak yaşamlarının kurallarını, özgür ve eşit yurttaşlar olarak yeniden müzakere edebilirler. Hiçbir tarihsel metin, hiçbir aşkın otorite ve hiçbir teolojik iddia, demokratik toplumun özgür iradesinin üzerinde mutlak bir hukuk egemenliği kuramaz. Laiklik, modernlik ve medeniyet açısından kurucu bir anlama ve değere sahiptir. Modernlik yalnızca teknolojik ilerleme, ekonomik büyüme, şehirleşme veya bilimsel başarı değildir. Modernlik, insanın kendisini değişmez ve dogmatik bir otoritenin pasif nesnesi olarak görmekten çıkıp kendi aklıyla düşünebilmesi, kendi iradesiyle karar verebilmesi ve kendi ortak hukukunu yeniden kurabilmesidir. Medeniyet de yalnızca büyük binalar, güçlü devletler veya maddi zenginliklerden ibaret değildir; medeniyet, insanın insan üzerindeki keyfî ve mutlak tahakkümünün sınırlandırılmasıdır. Bu anlamda laiklik olmadan modern ve medeni bir toplumun tam anlamıyla kurulması mümkün değildir. Laiklik yoksa devlet, kolayca dogmatik bir otoritenin siyasal aracına; hukuk, değişmez bir dogmanın uygulama alanına; birey ise kendi hayatının öznesi olmaktan çıkıp hazır hakikat kılığındaki hakimiyet-menfaat düzeninin nesnesine dönüşebilir. Laiklik, insanı bu kaderden kurtaran ve modern yurttaşlığın felsefi temelini kuran ilkedir. Bu, laikliğin insanları zorla sekülerleştirmesi gerektiği anlamına gelmez. Tam tersine, modernliğin gerçek ölçütü, insanların dindar veya seküler olmaya zorlanmamasıdır. Laik toplum, dinsiz toplum değildir. Laik toplum, insanların dindar, agnostik, ateist, deist veya farklı inançlara sahip olabildiği ve devletin bunlardan hiçbirini zorunlu kimlik haline getirmediği toplumdur. Medeniyetin ölçüsü, herkesin aynı şeye inanması değil, farklı inançlara sahip insanların birbirlerinin özgürlüğünü tanıyarak yaşayabilmesidir. Genç kuşaklar açısından laikliğin önemi de tam burada belirir. Laiklik, gençlere neye inanmaları gerektiğini söylemez; neye inanacaklarına kendilerinin karar verebilmesini sağlar. Genç bir insanın hayatının anlamını, bedenini, kimliğini, düşüncesini ve geleceğini özgürce kurabilmesi için devletin hakikat diye hiçbir dogmatizmi zorla dayatmaması gerekir. Laiklik düşünme özgürlüğüdür, inanmama özgürlüğüdür, çoğunluğun tahakkümüne karşı azınlığın sığınağıdır. Laiklik, bilimin özerkliğini, eğitimde eleştirel aklı ve kamusal alanda çoğulluğu korur. Bu nedenle gençler için laiklik geçmişe ait bir devlet doktrini değil, geleceğe ait bir özgürlük felsfesidir ve çerçevesidir. İnsan özgürlüğünün yaşanması  ve gerçekleşmesi için, laiklik olmazsa olmazdır. Laikliğin nihai amacı, devletin hiçbir dogmatik otoriteye teslim olmadan her bireyin inanç, inançsızlık, düşünce ve yaşam özgürlüğünü eşit biçimde güvence altına almasıdır. Bu amaç, laikliğin yalnızca siyasal değil, aynı zamanda ahlaki bir ilke olduğunu göstermektedir. Laiklik, insanın kendi vicdanının öznesi olmasını savunmaktadır. İnsan, devletin, dinin, geleneğin ya da çoğunluğun pasif nesnesi değil; kendi hayatını kuran aktif bir özne olmalıdır. Laikliği en temel felsefi anlamıyla, devletin, toplumun ve bireyin üzerinde mutlak bir metafiziksel ve dogmatik otorite kurma iddiasından vazgeçmesi olarak tanımlamak gerekir. Laiklik, dinin, toplumun ve bireyin üzerinde mutlak bir metafiziksel ve dogmatik otorite kurma iddiasında ve amacında olmamasıdır. Laiklik, devletin ve dinin sınıdırıdır. Laiklik, hakikati devletin ilan etmesi değil, hakikat iddiaları arasında kimsenin zor kullanmamasıdır. Devletin görevi bir dogmatik sistemi doğrulamak değil, farklı hakikat iddialarına sahip insanların eşit ve özgür biçimde yaşayabileceği bir kamusal düzen kurmaktır. Laiklik bu anlamda din karşıtlığı değil, zorunlu inanç karşıtlığıdır. Laikliği, inancı yok etmeye değil, inancın özgür olmasını sağlamaya yönelir. Bir toplum laik olabilir ama seküler olmayabilir. Çünkü laiklik ile sekülerleşme aynı şey değildir. Sekülerleşme, toplumun ve bireylerin dinle ilişkisindeki tarihsel dönüşümü anlatır; laiklik ise devletin dinle ilişkisini düzenleyen siyasal-hukuki ilkedir. Bir toplumda insanlar yoğun biçimde dindar olabilir, ama devlet laik olabilir. Tersine, toplum sekülerleşmiş olabilir ama devlet laik olmayabilir. Bu ayrım çok önemlidir: Laiklik toplumu dinsizleştirmez, seküler yaşam biçimi dayatmaz; sadece herkesin kendi yolunu seçebileceği hukuki zemini kurar. Liberal laiklik ile cumhuriyetçi laiklik arasında da böyle bir fark vardır. Liberal laiklik, bireyin vicdanını ve yaşam tarzını korumaya öncelik verir; cumhuriyetçi laiklik ise ortak kamusal alanı ve siyasal birliği korumaya daha fazla ağırlık verir. Biri özgür bireyi, diğeri ortak yurttaşlığı vurgular. Çağdaş demokratik toplumların ihtiyacı, bu iki boyutu birbirine düşman etmek değil, birlikte düşünmektir. Özgür birey olmadan yurttaşlık anlamsızlaşır; ortak kamusal zemin olmadan da özgürlük kırılganlaşır. Laiklik aynı zamanda kamusal alanı din dışılaştırmak değil, çoğullaştırmaktır. Gerçek laiklik, dini kamusal alandan kovmak değil, kamusal alanı hiçbir dinin tekeline bırakmamaktır. İnanan, inanmayan, farklı mezhep ve inançlara sahip insanlar aynı kamusal alanda eşit yurttaşlar olarak karşılaşabilmelidir. Kamusal alanın sahibi ne dinî cemaatler ne de seküler guplardır; kamusal alan ortak yaşamın alanıdır. Dinî çoğulculuk arttıkça laikliğe duyulan ihtiyaç azalmaz, artar. Çünkü çoğulculuk, ortak bir hukuk zemini olmadan çatışmaya dönüşebilir. Farklı inançların birlikte yaşayabilmesi için devletin hiçbir inancı üstün saymaması gerekir. Laiklik bu çoğulluğun düşmanı değil, onun hukuksal güvencesidir. Ne dinî çoğunluğun baskısı ne de dindar olmayan çoğunluğun dayatması kabul edilebilir. Laikliğin ölçüsü, dindarın da inançsızın da azınlığın da çoğunluğun da aynı özgürlükte yaşayıp yaşayamadığıdır. Laiklik, tam tarafsızlık adına boş bir sessizlik değil; özgürlük adına kararlı bir hukuki ilkedir. Devlet, inançlar karşısında nötr olabilir; ama insan onuru, vicdan özgürlüğü, demokrasi eşit yurttaşlık ve hukukun seküler meşruiyeti konusunda nötr olamaz. Laiklik, insan onuruna, vicdan özgürlüğüne, demokrasiye, eşit yurttaşlığa ve modern hukuka aykırı ve karşıt olan bütün teokratik ideolojilere karşıdır. Laikliğin ahlaki derinliği de buradadır: kimseye neye inanacağını söylemeden, herkesin kendi hayatını kurabilmesini güvence altına almak. Laiklik, modern toplumun birlikte yaşama ahlakıdır. Devletin kutsaldan özgürleşmesi, bireyin vicdanının özgürleşmesi ve toplumun çoğulculuk içinde barışabilmesi için laiklik vazgeçilmezdir. Laiklik bir slogan değil, medeniyetin ve özgürlüğün temelidir. Laiklik, bir kimliğin diğerine üstünlüğü değil, bütün kimliklerin devlet karşısında eşitliğidir. Laiklik, insanın kendi hayatı üzerinde yeniden özne olabilmesidir.