Nedense türkülerimize konu olan Cezayir’de bir kriz patlak vereceğine dair bazı endişelerim var. Ukrayna ve İran savaşları, bu ülkenin Avrupa’nın enerji tedarikindeki rolünü daha belirginleştirdi. Sömürgeci Avrupa’nın kesik damarlarına her gün bir yenisi ekleniyor. Baskı altındaki Avrupa’da, özellikle Fransa-Almanya ikilisinin Cezayir’e yönelik bir askerî harekâta kalkışması veya Cezayir’deki kullanışlı muhalif unsurlar üzerinden bir darbe girişiminde bulunma olasılığı yüksek. Cezayir, Afrika kıtasının en kuzeyinde, Akdeniz kıyısında yer alan bir Kuzey Afrika ülkesi. Doğuda Tunus ve Libya, batıda Fas ve Batı Sahra, güneyde ise Nijer, Mali ve Moritanya ile komşu. 2.381.741 km²'lik yüzölçümü ile kıtanın en büyük ülkesi olan Cezayir, Afrika'nın Akdeniz'e açılan önemli stratejik kapısı konumuyla, kıtanın ticari kapısı ve dünyanın en önemli petrol ve doğal gaz rezervleriyle öne çıkıyor. Cezayir, Türkiye diplomatik ilişkileri ülkenin bağımsızlığını kazandığı 1962 yılında tesis edildi. İki ülke arasında 2006 yılında “Dostluk ve İşbirliği Anlaşması” imzalandı. Cezayir için Türkiye, İspanya, İtalya ve Portekiz’le birlikte “stratejik ortak” konumunda. Cezayir; AB, ABD ve Rusya ile stratejik bağlarını yeniden düzenlenmesi kapsamında Batı ile ilişkilerini güçlendirirken Rusya ile olan köklü bağlarını da yeniden değerlendiriyor. ABD ile askeri işbirliğine ilişkin türünün ilk örneği olan bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzaladı. Batılı güçler Cezayir'in tutum değişikliğini, Kuzey Afrika ülkesindeki Rus ve bir ölçüde Çin ve İran etkisini azaltmak için fırsat görüyor. Cezayir-AB İlişkileri ve Enerji Jeopolitiği… Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgal etmesiyle birlikte küresel enerji dinamikleri köklü bir değişime uğramıştır. Rus doğalgazına yönelik uluslararası yaptırımlar, Avrupa Birliği (AB) ve Cezayir arasındaki stratejik iş birliğini her iki taraf için de çok daha kritik bir noktaya taşımıştır. ​Cezayir, AB ile ilişkilerini güçlendirmeyi kendi ekonomik ve sosyal istikrarının temel taşı olarak görmektedir. 2023 verilerine göre AB, Cezayir’in toplam ticaretinin yüzde 50’sinden fazlasını gerçekleştiren en büyük ortağı ve aynı zamanda Cezayir doğalgazının bir numaralı ithalatçısı. Hidrokarbon ihracatının Cezayir'in döviz gelirlerinin yüzde 95'ini oluşturduğu ve ulusal ekonomik faaliyetlerin yüzde 40'ını finanse ettiği göz önüne alındığında, AB pazarının Cezayir ekonomisi için hayati önemi açıkça görülüyor. Avrupa enerji tedarikinde Cezayir'in rolü… Cezayir, Avrupa Birliği için kritik bir enerji ortağı. 2023 yılında boru hattı gazının yaklaşık yüzde 19'unu sağlayarak birliğin üçüncü büyük doğal gaz tedarikçisi oldu. AB, Rus gazına olan bağımlılığını azaltmaya çalışırken, Cezayir, boru hatları aracılığıyla İtalya ve İspanya'ya hayati önem taşıyan istikrarlı bir tedarik sağlıyor; ancak enerji altyapısı hem yüksek iç talebi hem de artan Avrupa talebini karşılamak için yatırıma ihtiyaç duyuyor. Cezayir–AB İlişkilerinde tıkanma… Güçlü ekonomik ve enerji bağlarına rağmen, Avrupa Birliği ile Cezayir arasındaki ilişkiler son dönemde belirgin biçimde gergin. Bu tıkanmanın arkasında üç temel başlık öne çıkıyor. Batı Sahra meselesinde, Fransa ve İspanya gibi bazı AB ülkelerinin Fas’a yakın durması, Cezayir’in tepkisini artıran başlıca unsurdur. Göç konusunda ise Cezayir’in AB politikalarına mesafeli yaklaşması ve geri kabul anlaşmasının imzalanamamasından dolayı düzensiz göç sorunu çözümsüz. Ekonomik cephede de karşılıklı güvensizlik derinleşmiştir. AB’nin Cezayir’e karşı başlattığı ticari ihtilaf sürecine karşılık, Cezayir; Avrupa’nın yatırım, teknoloji transferi ve ticaret politikalarından duyduğu rahatsızlığı açıkça dile getirmektedir. Buna, vize sorunları ve karşılıklı suçlamalar da eklenince ilişkiler daha kırılgan hale gelmiştir. Tüm bu gerilimlere rağmen, coğrafi yakınlık ve karşılıklı bağımlılık dikkate alındığında, ilişkilerin onarılması her iki taraf için de kaçınılmaz bir ihtiyaç olarak öne çıkmaktadır. Akdeniz’de güç dengesi kapsamında Cezayir ordusu ve Avrupa ile ilişkiler… Cezayir’in askerî yapısı, Cezayir Ulusal Halk Ordusu çatısı altında kara, hava ve deniz kuvvetlerinden oluşan klasik bir üçlü sistem üzerine kuruludur. Kara kuvvetleri, yaklaşık 120–150 bin personeliyle ordunun omurgasını teşkil ederken; T-90 ve modernize T-72 tankları, zırhlı araçlar ve topçu sistemleriyle özellikle Sahra hattında sınır güvenliği ve terörle mücadele görevlerine odaklanır. Hava kuvvetleri ise Su-30MKA savaş uçakları başta olmak üzere MiG-29 ve Su-24 platformlarıyla desteklenen güçlü bir vurucu kapasiteye sahiptir ve S-300 gibi hava savunma sistemleriyle ülke hava sahasının korunmasını sağlar. Deniz kuvvetleri de Kilo sınıfı denizaltılar, modern fırkateynler ve korvetlerle Akdeniz’de kıyı savunması ve enerji hatlarının güvenliğini temin etmeye yöneliktir. Bu askerî kapasiteye rağmen Cezayir’in stratejik yaklaşımı esasen savunma ağırlıklıdır. Fransa, İspanya veya İtalya gibi Avrupa ülkelerine karşı doğrudan bir askerî karşı koyuş ya da saldırı doktrini bulunmamaktadır. Fransa ile ilişkiler daha çok sömürge geçmişinden kaynaklanan siyasi gerilimler üzerinden şekillenirken, İspanya ile Batı Sahra meselesi, zaman zaman diplomatik krizlere yol açmakta, İtalya ile ise enerji temelli daha dengeli bir ilişki sürdürülmektedir. Bu çerçevede Cezayir ordusunun güçlendirilmesi, saldırıdan ziyade caydırıcılık, egemenlik koruması ve bölgesel istikrarsızlıklara karşı hazırlık amacı taşır. Cezayir’in deniz gücü bağlamında sıkça gündeme gelen bir diğer mesele de Cebelitarık Boğazı üzerindeki olası etkisidir. Ancak Cezayir’in bu boğazı kontrol edebilmesi, coğrafi ve askerî gerçeklikler açısından mümkün değildir. Boğaz, İspanya ve Fas arasında yer almakta olup, aynı zamanda NATO üyesi ülkelerin yoğun gözetimi altındadır. Cezayir’in bu bölgeye doğrudan kıyısının bulunmaması ve kalıcı deniz-hava hâkimiyeti kurabilecek ileri üs imkânlarının sınırlı olması, tek başına kontrol ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Öte yandan Cebelitarık meselesi, sadece coğrafi değil siyasi bir tartışmayı da barındırır. Cebelitarık, bugün Birleşik Krallık yönetiminde bir denizaşırı toprak statüsündedir. Ancak İspanya, 1713 tarihli Utrecht Antlaşması ile İngiltere’ye bırakılan bu bölge üzerindeki egemenlik tartışmasını sürdürmektedir. Bu durum, iki ülke arasında zaman zaman gerilim yaratsa da mesele askerî bir çatışmadan ziyade diplomatik müzakere çerçevesinde ele alınmaktadır. Sonuç itibarıyla Cezayir; güçlü ve dengeli bir orduya sahip olmakla birlikte, stratejik hedeflerini saldırgan yayılmadan ziyade savunma, caydırıcılık ve bölgesel istikrar üzerine kurmuş bir aktördür. Cebelitarık gibi küresel öneme sahip dar boğazlar üzerinde ise doğrudan kontrol kurabilecek kapasiteye sahip değildir. Cezayir ya Avrupa'ya teslim olacak veya Türkiye, Libya, Mısır ve Suriye işbirliği paktına girecek! Cezayir-Türkiye ilişkilerinde Fransa ayrıntısı… Fransız yanlısı ve Arapça konuşan milliyetçi Osmanlı karşıtı kesimin, varlıklı sosyal sınıfın ve Cezayir ile Paris'teki Fransa yanlısı elit lobilerin inatçı direnişi, Cumhurbaşkanı Abdelmadjid Tebboune yönetiminin Cezayir ile Ankara arasındaki ilişkileri geliştirmesini engelledi. Bu arada, her iki ülkenin büyükelçileri de bu iki devlet arasındaki stratejik yakınlaşmanın başarısı için yorulmak bilmeden çaba sarf ediyorlar. Bazen başarılı da oluyorlar. Mesela Cezayir yönetiminin, Türkiye karşıtı aktivistlere açıkça ev sahipliği yaparak Türk çıkarlarını ve adalet ilkelerini göz ardı ettiği olmuştu. Cezayir’in desteklediği Polisario Cephesi tarafından kontrol edilen Tindouf kamplarında, sözde uluslararası bir konferans düzenlenmiş, sözde konferansa, terör örgütü PKK/YPG üyeleri, Greta Thunberg ve Almanya merkezli, hem PKK/YPG’ye hem de Batı Sahra ayrılıkçılarına destek veren gruplar katılmıştı. Cezayir'de çatışan Fransız-Türk çıkarları, tehlikeli boyutlara ulaştı. Her iki tarafın da Cezayir'in güç hiyerarşisine önemli ölçüde nüfuz ettiğine dair işaretler var. Fransızlar, Cezayir'deki etkilerini artırmak için daha geleneksel mekanizmaları tercih ederken, Türkler de kendi lobilerini kurmaya başladı ve iddialara göre Cumhurbaşkanı Abdelmajid Tebboune'nin oğlu Muhammed Tebboune'yi görevlendirdiler. İşte tam da bu süreçte Ahmet Demirel adındaki bir Türk'ün ismi gündeme gelmişti. Tebboune ile iyi ilişkileri olan önde gelen Türk şahsiyetlerinden biridir. Cezayir'deki Türk çıkarlarını, özellikle ticaret ve yatırım alanında yönetmek ve geliştirmekten sorumlu olduğu söyleniyor. Bu alanlar, eski Bouteflika hükümetinin son birkaç yılında önemli bir ivme kazanmıştı. Ahmet Demirel, 2016'dan beri Cezayir'in karar alma çevrelerinde güçlü ilişkiler ağı kurmayı başardı. Demirel'in mevcut Cezayir cumhurbaşkanıyla yakın ilişkisi, Tebboune'nin Bouteflika'nın Konut Bakanı olduğu 2016 yılına kadar uzanıyor. Cezayir Cumhurbaşkanı Abdelmadjid Tebboune’un kızıyla evli olan ve ismi kamuoyunda, Ahmed Demirel olarak geçen Türk asıllı bir iş insanıdır. Cezayir doğumlu, Türk asıllı ve Türk vatandaşıdır. Cumhurbaşkanı Tebboune’un oğlu Mohamed Tebboune ile çok yakın bir ticari ve siyasi ortaklık içindedir. Cezayir’deki çeşitli büyük projelerde ve ticari faaliyetlerde, Cumhurbaşkanlığı Kabine Direktörü Boualem Boualem’in nüfuzu ve koruması altında hareket ettiği iddia edilmektedir. Türk damat ve Cumhurbaşkanı’nın oğlu, Türkiye ile Cezayir arasındaki ekonomik ilişkilerde ve stratejik kararlarda “arka planda” etkili figürlerdir. Tebboune ailesinin varlıklarının Türkiye’de olduğu belirtilmektedir. Kızlarından biri, babasının Türk iş insanlarıyla ilişkiler kurmaya başladığı sıralarda, 2017 yılında Antalya’da bir daire satın almıştır. Son zamanlarda Türk vatandaşlığına başvurmuştur. Bu durum, Abdelmadjid Tebboune’nin “Türklerle bağları olduğu” yönündeki sürekli şüpheleri doğrulamaktadır. Nitekim iktidara geldiğinden beri Türk şirketlerine verilen tüm sözleşmelere bakıldığında soru işaretleri ortaya çıkmaktadır. 2024 yılında Türkiye’nin Cezayir’deki doğrudan yatırımları, yaklaşık 6 milyar dolara ulaşarak Türkiye’yi Cezayir’de önde gelen petrol dışı yabancı yatırımcı konumuna getirmiştir. Şu anda Cezayir’de, inşaat sektöründe faaliyet gösteren 60 şirket de dâhil olmak üzere yaklaşık 1.500 Türk şirketi faaliyet göstermektedir. Türkiye’ye yabancı sermayeyi teşvik için kurulan Türkiye Varlık Fonu’nun yönetim kurulu üyesi Fuat Tosyalı, holding olarak Cezayir’de 2,5 milyar dolarlık yeni bir yatırımla sıvı çelik fabrikası açacaklarını duyurmuştu. TOGG’un Yönetim Kurulu Başkanı da olan Tosyalı’nın Cezayir’de halen 17 fabrikası var. Ulusal Kurtuluş Cephesi, Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi’ni hangi Türk komutan kurdu? Bilmeyenler için küçük bir hatırlatma: Türkiye, Libya üzerinden Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nı örgütledi. Türkiye; Cezayir halkının sömürgeci Fransa’ya karşı verdiği özgürlük mücadelesinde de sessiz kalmadı. Türkiye, o dönem, Libya’ya gizli olarak silah ve mühimmat yolladı. Bu malzemeler karayoluyla Libya’nın iç kesimlerinden Cezayir’in ücra taraflarına ulaştırıldı. Buradaki gönüllülerin eğitilmesi için de uzmanlık alanı patlayıcı maddeler ve bombalar olan Tuğgeneral Ümran Yetişal buraya gönderildi. Bir süre buradaki milis güçleri eğitti. En yakınında, emri altında çalışanlar; Türkiye’den Libya’ya intikal ettirilen Libya, Tunus ve Cezayirli ailelerin çocuklarıydı. Ulusal Kurtuluş Cephesi örgütünün çekirdek kadrosunu, Ümran Yetişal komutanın gayrinizami harp eğitimi verdiği Cezayirli gençler oluşturdu. Türkiye’nin desteği net sonuç verdi; 1962’de Fransa, Cezayir’den tamamen çekildi. Öldürülen Cezayirli askerlerin cebinden Atatürk resmi çıkıyordu. Türkiye’nin desteği net sonuç verdi; 1962’de Fransa, Cezayir’den tamamen çekildi. "Tarihte Türk'tük, halde Türk'üz, istikbalde de Türk olacağız."