Yapay zeka çağında çocukları ‘insan’ olarak büyütmek

Yapay zeka artık yalnızca çocukların izlediği bir ekran değil; onlarla konuşan, onları dinleyen, cevap veren, hikaye uyduran, ders anlatan, arkadaş gibi davranan ve insan etkileşimini taklit eden bir teknoloji. Çocuk gelişim uzmanı Dana Suskind’e göre çocuklukta korunması gereken şey yalnızca dikkat değil, insan ilişkilerinin kendisi.

ABD’de çocuk gelişim uzmanı Dana Suskind’in İnsan Odaklı Yaklaşım: Yapay Zeka Çağında Bağ Kurma, Merak ve Yaşam Boyu Öğrenmeyi Teşvik Etmek) adlı yeni kitabı, yapay zeka çağının çocuk yetiştirme meselesini yalnızca “ekran süresi” tartışması olarak görmüyor. Kitabın temel mesajı daha derin: Yapay zeka artık yalnızca çocukların izlediği bir ekran değil; onlarla konuşan, onları dinleyen, cevap veren, hikaye uyduran, ders anlatan, arkadaş gibi davranan ve insan etkileşimini taklit eden bir teknoloji. Bu yüzden Suskind’e göre çocuklukta korunması gereken şey yalnızca dikkat değil, insan ilişkilerinin kendisi. Suskind’e göre yapay zekanın çocuklar üzerindeki etkisi televizyon, internet, tablet veya sosyal medyadan farklı. Çünkü yapay zeka yalnızca içerik sunmuyor; ilişki taklidi yapıyor. Küçük çocuklar insan etkileşiminden öğreniyor; Suskind’in ifadesiyle bu, biyolojik bir filtre gibi. Bebeklerin televizyondan kelime öğrenmemesinin nedeni de bu: Fakat yapay zeka, insan etkileşimini taklit ederek bu sosyal kapıyı açabilir. Suskind burada çok net konuşuyor: “Bu sosyal kapıdan geçen şey çocuğun beynini şekillendirecek.” Kitabın en kritik tezi de bu: Erken çocuklukta beyin, etkileşimle şekillenir. Eğer çocuk insan yerine, insan gibi davranan ama insan olmayan bir sistemle uzun süreli ve yoğun bağ kurarsa, bu yalnızca bilgi edinme biçimini değil, ilişki beklentilerini de değiştirebilir. Suskind, yapay zekanın “hayatımızın ilk aylarına ve yıllarına” kadar girmesinin “potansiyel olarak felaket” sonuçları olabileceğini, fakat büyük faydalar da sağlayabileceğini söylüyor. Yani kitap teknolojiyi tümden reddeden bir manifesto değil; ama riskin niteliğini büyütüyor. Suskind’in en güçlü argümanlarından biri, insan ilişkisinin kusurlu olmasının çocuk gelişimi için gerekli olduğu. Yapay zekanın en cazip yanı, sürtüşmesiz, sabırlı, hep olumlu ve kişiye göre ayarlanmış olması. Oysa Suskind’e göre çocukların insan olmayı öğrenmesi, tam da insan ilişkilerindeki aksaklıklar sayesinde mümkün oluyor. Yazar şöyle diyor: “Ebeveyn ile çocuk ya da çocuk ile akranları arasında yaşanan sürtüşmeli, dağınık insan etkileşimi sistemdeki bir hata değildir. Tam tersine, çocuklar başkalarının ayrı düşünceleri ve duyguları olduğunu bu yanlış anlamalar, küçük kopuşlar ve onarımlar içinde öğrenir.” Yani “yeterince iyi ebeveynlik” gerçekten yeterlidir. Bu, günümüz ebeveynlik kültürüne doğrudan bir itiraz. Çünkü sosyal medya ve uzman kültürü anne babalara sürekli daha optimize, daha bilinçli, daha verimli, daha hatasız olmalarını söylüyor. Suskind ise çocukların hatasız yetiştiricilere değil, gerçek insanlara ihtiyaç duyduğunu savunuyor. Kitabın en çarpıcı benzetmelerinden biri yapay zeka arkadaşları ve öğretmenleri “abur cubur” metaforuyla anlatması. Suskind’e göre yapay zekanın çocuğa sunduğu ilişki, gerçek meyveye benzetilerek üretilmiş ama aşırı tatlandırılmış bir abur cubur gibi olabilir. Çocuk yalnızca bu hiper-lezzetli, kolay tüketilen versiyonla büyürse, gerçek elma ona daha az tatlı, daha sert, daha zahmetli gelebilir. Çocuğun gelişiminin bir kısmı “sürtüşmesiz” bir yapay zeka arkadaşı tarafından kurulursa ve bu arkadaş sürekli “harikasın” ya da “suç diğer kişideydi” diyorsa, gerçek insan ilişkisi o elma gibi “daha az tatmin edici” ve “daha zor” görünebilir; çocuk gerçek insan ilişkilerine yapay zekayı tercih edebilir. Bu bölüm kitabın alarm noktası. Tehlike yapay zekanın kötü cevap vermesi değil; bazen fazla iyi, fazla tatlı, fazla uyumlu cevap vermesi. Çocuk gerçek ilişkilerdeki beklemeyi, itirazı, reddedilmeyi, karşı tarafın sınırlarını ve onarım gerektiren kırılmaları öğrenmeden büyüyebilir.