103 Yıl Sonra Lozan: Bir Antlaşmadan Fazlası...

103 Yıl Sonra Lozan: Bir Antlaşmadan Fazlası...

24 Temmuz 1923... Bir imza, yalnızca yıllarca süren bir savaşı hukuken sona erdirmedi; yeni bir devletin uluslararası sistemdeki yerini de tescilledi. Aradan geçen 103 yıla rağmen Lozan Barış Antlaşması, Türkiye'nin üzerinde en çok konuşulan, en fazla tartışılan ve en farklı biçimlerde yorumlanan tarihi belgelerinden biri olmayı sürdürüyor. Kimi için Cumhuriyet'in "tapu senedi", kimi için dönemin zorunlu koşullarında yapılmış diplomatik bir uzlaşma... Ancak tarihçiler şu konuda büyük ölçüde ortak görüşte: Lozan olmadan Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası meşruiyetini bugünkü hukuki zeminiyle açıklamak mümkün değil. Savaş meydanında kazanıldı, masada tescillendi Büyük Taarruz'un ardından Anadolu'daki askeri tablo değişmişti. Ancak savaş meydanındaki zafer tek başına yeterli değildi. Yeni Türk devletinin sınırlarının, egemenlik haklarının ve bağımsızlığının dünyanın büyük güçleri tarafından kabul edilmesi gerekiyordu. İşte Lozan Konferansı bu nedenle yalnızca diplomatik bir toplantı değil, Milli Mücadele'nin son ve belki de en kritik cephesi olarak görülüyor. 20 Kasım 1922'de başlayan görüşmeler, sert tartışmalar, ara verilen oturumlar ve yoğun pazarlıkların ardından 24 Temmuz 1923'te anlaşmayla sonuçlandı. Masada verilen en büyük mücadele: Tam bağımsızlık İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyeti, konferans boyunca yalnızca sınırları değil, yeni devletin geleceğini de müzakere etti. En sert tartışmalar ise kapitülasyonlar üzerinde yaşandı. Osmanlı'nın son döneminde yabancı devletlere tanınan ekonomik ve hukuki ayrıcalıklar, Ankara Hükûmeti açısından bağımsızlıkla bağdaşmıyordu. Türk heyetinin kararlı tutumu sonucunda kapitülasyonlar kaldırıldı. Bu gelişme, yalnızca ekonomik değil, hukuki egemenliğin de yeniden kazanılması anlamına geliyordu. Lozan neyi değiştirdi? Lozan Antlaşması'yla birlikte Türkiye uluslararası toplum tarafından resmen tanındı. Antlaşma; -Türkiye'nin bağımsızlığını uluslararası hukuk açısından güvence altına aldı. -Osmanlı Devleti'nin hukuki varlığını sona erdirdi. -Kapitülasyonları kaldırdı. -Osmanlı borçlarının paylaşımını düzenledi. -Azınlık haklarını uluslararası hukuki çerçeveye bağladı. -Türkiye'nin yeni sınırlarının önemli bölümünü belirledi. Ancak bütün meseleler çözülemedi. Musul konusu İngiltere ile daha sonraki görüşmelere bırakıldı. Boğazlar rejimi ise 1936'da Montrö Sözleşmesi'yle Türkiye lehine yeniden düzenlendi. Hatay'ın Türkiye'ye katılması da 1939 yılında gerçekleşti. Bir antlaşma, bitmeyen tartışmalar Lozan'ın üzerinden bir asır geçmesine rağmen tartışmalar hiç sona ermedi. Özellikle Musul, Ege adaları ve bazı sınır düzenlemeleri, yıllardır siyasi polemiklerin merkezinde yer alıyor. Buna karşılık akademik çevreler, Lozan'ın bugünün koşullarıyla değil, Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası güç dengeleri içinde değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Birçok tarihçiye göre dönemin yorgun dünyasında Türkiye, askeri başarısını diplomatik kazanıma dönüştürerek mümkün olan en güçlü sonucu elde etti. "Gizli maddeler" iddiası neden gündemden düşmüyor? Lozan denildiğinde kamuoyunda en çok konuşulan başlıklardan biri de "100 yıl sonra sona erecek gizli maddeler" iddiası. Ancak bugüne kadar bu iddiayı doğrulayan herhangi bir resmi belge ortaya konulmadı. Uluslararası hukuk uzmanları, antlaşmanın kamuoyuna açık olduğunu; yürürlük süresi bulunan veya gizli tutulduğu kanıtlanan herhangi bir maddesinin bulunmadığını ifade ediyor. Buna rağmen özellikle sosyal medyada bu iddialar belirli aralıklarla yeniden dolaşıma giriyor. Bugünü de etkiliyor Lozan yalnızca geçmişi anlatan bir belge değil. Türkiye ile Yunanistan arasında Ege'deki egemenlik alanları, azınlık hakları ve bazı sınır tartışmalarında antlaşmanın hükümleri bugün de diplomatik referans niteliğini koruyor. Bu nedenle Lozan, tarih kitaplarında kalan bir metin olmanın ötesinde, Türkiye'nin dış politikasını doğrudan ilgilendiren temel uluslararası belgelerden biri olmayı sürdürüyor. 103 yıl sonra aynı soru Lozan Barış Antlaşması'nın yıldönümü her yıl yalnızca tarihi bir anma olmuyor. Aynı zamanda Türkiye'nin kuruluş felsefesi, bağımsızlık anlayışı ve dış politika hafızasının yeniden tartışıldığı bir dönüm noktasına dönüşüyor. 103 yıl sonra geriye dönüp bakıldığında görülen tablo ise net: Lozan, yalnızca bir barış antlaşması değil; savaş meydanında kazanılan bağımsızlığın uluslararası hukukta mühürlendiği, Cumhuriyet'in diplomatik temelini oluşturan ve etkileri bugün dahi hissedilen tarihî bir dönüm noktası olmaya devam ediyor.