İnsan yalnızca hastalandığında doktora gitmez. Bazen güvenini kaybettiğinde, geleceğini öngöremediğinde, kendisini sürekli tehdit altında hissettiğinde de bedeni alarm vermeye başlar. Belki de çağımızın en önemli sağlık sorunlarından biri budur: Kaygılı yaşam. Kaygı artık yalnızca bireysel bir ruhsal durum olarak görülmemeli. İçinde yaşadığımız sosyal çevre, ekonomik koşullar, çalışma hayatı, gelecek beklentileri ve en önemlisi birbirimize duyduğumuz güven de insanın bedenini etkileyen faktörlerdir. Güven duygusunun zayıfladığı bir toplumda ilginç bir döngü ortaya çıkar. Vatandaş devlete, devlet vatandaşına güvenmekte zorlanıyor. Kurumlar birbirine, kurumlar vatandaşa, vatandaş da kurumlara karşı giderek daha temkinli hale geliyor. Bu güvensizlik zamanla toplumun geneline yayılıyor; insanlar birbirlerine, hatta en yakınındakilere bile kuşkuyla bakmaya başlıyor. Güven zedelendiğinde yalnızca ilişkiler bozulmuyor; toplumu bir arada tutan görünmez bağlar da yavaş yavaş kopuyor. Ve sonunda insan, hayatın neredeyse her alanında “Acaba?” sorusuyla yaşamaya başlar. Acaba yarın ne olacak? Acaba param güvende mi? Acaba hakkımı alabilecek miyim? Acaba işimi kaybeder miyim? Acaba karşımdaki insan beni kandırır mı? Acaba başıma bir şey gelir mi? Bu soruların tamamı tek tek düşünüldüğünde sıradan görünebilir. Ancak insan zihni bu belirsizliklerle sürekli meşgul olduğunda beden de bu durumdan etkilenir. Çünkü insan bedeni, tehlikeyi yalnızca fiziksel olarak algılamaz. Belirsizlik ve sürekli tehdit algısı da stres sistemini harekete geçirebilir. Stres yanıtında başta kortizol ve adrenalin olmak üzere çeşitli hormon ve nörotransmiterler rol oynar. Bu sistem kısa süreli olduğunda hayat kurtarıcıdır. Tehlike karşısında kalp hızlanır, tansiyon yükselir, dikkat artar ve vücut kaçmaya ya da mücadele etmeye hazırlanır. Sorun, alarm sisteminin hiç kapanmamasıdır. İnsan sürekli tetikte yaşadığında bedenin dinlenme ve toparlanma mekanizmaları yeterince devreye giremeyebilir. Uyku bozulabilir, kaslarda gerginlik artabilir, baş ve boyun ağrıları ortaya çıkabilir. Sindirim sistemi stres yanıtından etkilenebilir. Bazı insanlarda irritabl bağırsak sendromu gibi fonksiyonel sindirim sistemi yakınmaları belirginleşebilir. Kas ağrıları, yorgunluk ve uyku bozukluklarının bir arada bulunduğu fibromiyalji gibi kronik ağrı tablolarında da stres ve psikososyal faktörler hastalık yükünü artırabilen unsurlar arasında yer alır. Mide de bu hikâyenin dışında değildir. Stres; mide ve bağırsak hareketlerini, ağrı algısını ve sindirim sistemi fonksiyonlarını etkileyebilir. Gastrit ve ülser gibi durumların ise yalnızca “stresten olduğu” söylenemez; enfeksiyonlar, ilaçlar ve başka tıbbi nedenler de önemlidir. Ancak stres, mevcut yakınmaların şiddetlenmesine veya kişinin onları daha yoğun hissetmesine katkıda bulunabilir. Böylece başka bir döngü başlar. İnsan kaygılanır. Bedeni tepki verir. Ağrısı olur. Doktora gider. Tetkikler yaptırır. İlaç kullanır. Farklı uzmanlara başvurur. Zaman ve para harcar. Sonuç istediği kadar hızlı gelmeyince daha fazla kaygılanır. Daha fazla kaygı, daha fazla bedensel belirtiye dönüşür. Ve insan yeniden sağlık hizmetlerinin kapısını çalar. Burada önemli bir noktayı unutmamak gerekir: Her ağrıyı, her mide yakınmasını veya her yorgunluğu strese bağlamak doğru değildir. Süregelen veya yeni başlayan belirtiler mutlaka uygun şekilde değerlendirilmelidir. Ancak tıbbi değerlendirmeler normal çıktığı halde şikâyetlerin devam ettiği insanlarda stres, uyku, yaşam biçimi ve psikososyal koşullar da değerlendirilmesi gereken önemli başlıklardır. Asıl görünmeyen maliyet ise belki de burada ortaya çıkıyor. Kaygının yalnızca sağlık harcamaları yoktur. İnsan zaman kaybeder. Çalışma verimliliği azalır. Uyku bozulur. Sosyal ilişkiler zarar görebilir. Sürekli kontrol etme, araştırma ve güvence arama davranışı hayatın merkezine yerleşebilir. Ve toplum olarak hepimiz daha fazla yoruluruz. Belki de bu nedenle sağlık yalnızca hastanelerde, laboratuvarlarda ve eczanelerde korunabilecek bir şey değildir. Güven de bir halk sağlığı meselesidir. İnsanların kendilerini güvende hissettiği, kurumların öngörülebilir ve şeffaf çalıştığı, vatandaşın hakkını ararken sürekli bir belirsizlik yaşamaktan korkmadığı toplumlarda yalnızca sosyal ilişkiler değil, bireylerin yaşam kalitesi de güçlenebilir. Çünkü insan bedeni yaşadığı çevreden bağımsız değildir. Sürekli alarm halinde yaşayan bir toplumun bireyleri de zamanla alarm halinde yaşamaya başlar. Ve belki de modern hayatın bize çıkardığı en pahalı faturalardan biri şudur: Güven kaybının bedelini önce zihnimiz, sonra bedenimiz, en sonunda da cebimiz öder. Belki de bu kısır döngüyü kırmanın yolu yalnızca daha fazla ilaç, daha fazla hastane ya da daha fazla sağlık harcaması değildir. Bazen toplumun ihtiyacı olan şey çok daha temel bir duygudur: güven. İnsanın kurumlarına güvendiği, kurumların birbirine güvendiği, vatandaşın hakkını ararken kendisini yalnız hissetmediği ve insanların birbirine karşı sürekli bir şüpheyle yaklaşmak zorunda kalmadığı bir toplum... Daha şeffaf yönetilen kurumlar, daha öngörülebilir bir gelecek ve kuralları herkes için anlaşılır ve güvenilir bir yaşam düzeni, belki de toplum sağlığına yapılabilecek en önemli yatırımlardan biridir. Çünkü insan yalnızca ekmekle, ilaçla ve hastaneyle sağlıklı kalmaz. Güvende olduğunu hissetmeye de ihtiyaç duyar. Dileriz ülkemizde toplumsal güvenin yeniden güçlendiği, kurumların şeffaf ve hesap verebilir olduğu, insanların yarını sürekli bir tehdit olarak görmek zorunda kalmadığı günler çoğalır. Dileriz çocuklarımız, “Yarın ne olacak?” kaygısıyla değil, “Yarın güzel bir gün olabilir.” umuduyla büyür. Çünkü belki de gerçek refah; yalnızca daha çok kazanmak, daha çok tüketmek veya daha çok sağlık hizmeti almak değildir. Gerçek refah, insanın geceleri başını yastığa koyduğunda yarınından korkmamasıdır. Ve belki de bir toplum için en büyük sağlık yatırımı, insanlarına şu cümleyi yeniden söyleyebilmektir: “Merak etme. Yarın ne olacağını bilmiyor olabilirsin; ama yarının seni korkutmayacağını biliyorsun.”                                                                                                                                  Taner ÇAVUMİRZA                                                                                                                         info@tanercavumirza.com